ലക്കാനിയൻ ഡിസൈർ: മുല്ല സദ്റയെ വായിക്കുമ്പോൾ

ആധുനിക മനോവിശ്ലേഷണ ശാസ്ത്രത്തിലെ വിപ്ലവകാരിയായ ജാക്വസ് ലക്കാൻ മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളെ നിർവചിക്കുന്നത് അസ്തിത്വപരമായ ഒരു അഭാവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. മനുഷ്യൻ എപ്പോഴും ആഗ്രഹിക്കുന്നത് തന്നിൽ നിന്ന് നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ അല്ലെങ്കിൽ തനിക്ക് അപ്രാപ്യമായ ഒന്നിനെയാണെന്നും ഈ ആഗ്രഹം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി ശമിപ്പിക്കാൻ സാധിക്കാത്ത ഗഹനമായ ഒരു പ്രതിഭാസമാണെന്നും അദ്ദേഹം നിരീക്ഷിക്കുന്നു. ലക്കാൻ്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ആഗ്രഹം എന്നത് ഒരു നിശ്ചിത ലക്ഷ്യസ്ഥാനമല്ല, അനന്തമായി നീളുന്ന ഒരു സൂചക ശൃംഖലയാണ് (Metonymic chain). ഒരു വസ്തുവിനെ കൈക്കലാക്കുമ്പോൾ ഉടൻതന്നെ പുതിയൊരു വസ്തുവിനായുള്ള ദാഹം മനുഷ്യനിൽ ഉടലെടുക്കുന്നത് അവന്റെ ഉള്ളിലെ ഈ ആഴത്തിലുള്ള ശൂന്യത നികത്താൻ പരിമിതമായ ഭൗതിക വസ്തുക്കൾക്ക് പ്രാപ്തിയില്ലാത്തതിനാലാണ്. ഇതേ ആശയത്തെ മറ്റൊരു ദാർശനിക തലം നൽകിക്കൊണ്ട് വിശകലനം ചെയ്യുകയാണ് മുല്ലാ സദ്റ തന്റെ ‘സബ്സ്റ്റാൻഷ്യൽ മോഷൻ’ (ഹറകത്തുൽ ജവ്ഹരിയ്യ) എന്ന വിഖ്യാതമായ സിദ്ധാന്തത്തിലൂടെ. സദ്റയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം പ്രപഞ്ചത്തിലെ സർവ്വ വസ്തുക്കളും അവയുടെ സത്തയിൽ തന്നെ നിരന്തരമായ പരിണാമ പ്രക്രിയയിലാണ്. ഭൗതികമായ ഒരു സ്ഥാനമാറ്റത്തിനപ്പുറത്തേക്ക്‌ ഈ ചലനത്തെ അപൂർണ്ണതയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണതയിലേക്കും ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് അസ്തിത്വത്തിന്റെ പരമമായ സത്യത്തിലേക്കുമുള്ള ആത്മാവിന്റെ പ്രയാണമായി അടയാളപ്പെടുത്താം.

ലക്കാൻ്റെ ‘അഭാവം’ (Lack) എന്ന സങ്കല്പം മുല്ലാ സദ്റയിൽ എത്തുമ്പോൾ അസ്തിത്വത്തിന്റെ തീവ്രമായ ദാഹമായി (Longing/ഇഷ്ഖ്) പരിവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്കാൻ ആഗ്രഹത്തെ ഒരുതരം മനശാസ്ത്രപരമായ കുരുക്കായി ദർശിക്കുമ്പോൾ, സദ്റ അതിനെ ആത്മാവിന്റെ അത്യുന്നതമായ വളർച്ചയുടെ ചാലകശക്തിയായിട്ടാണ് പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിൽ ജന്മനാ നിലനിൽക്കുന്ന ഈ അതൃപ്തിയെ സൈക്കോ അനാലിസിസ് ഒരു രോഗലക്ഷണമോ മനുഷ്യസഹജമായ പരിമിതിയോ ആയി കാണുന്നു. ഇസ്‌ലാമിക തത്വചിന്തയിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് മുല്ലാ സദ്റയുടെ ദർശനത്തിൽ, ഈ അതൃപ്തിയാണ് ദൈവത്തിലേക്കുള്ള പ്രയാണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഇന്ധനം. ഭൗതികമായ ഒരു വസ്തുവിനും മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹത്തെ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല എന്ന ദർശനത്തിന്റെ ഊന്നലും അതു തന്നെ. ആഗ്രഹം അതിന്റെ സത്തയിൽ തന്നെ അനന്തമായ ഒന്നാണ്. അനന്തമായ ഒന്നിനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ അനന്തമായ ഒരു യാഥാർത്ഥ്യത്തിനല്ലാതെ (ദൈവം) മറ്റൊന്നിനും സാധ്യമല്ല എന്നതാണ് ഇതിന്റെ കാതലായ വശം. ഉപഭോഗസംസ്കാരം മനുഷ്യന്റെ ഈ ആഗ്രഹത്തെ ചൂഷണം ചെയ്യുന്നത് താൽക്കാലികമായ വസ്തുക്കളിലൂടെയാണ്. വിപണി നിരന്തരം പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ലക്കാൻ നിരീക്ഷിച്ച ‘അഭാവത്തെ’ താൽക്കാലികമായി മറച്ചുപിടിക്കാനാണ്. ഒരു ഉൽപ്പന്നം വാങ്ങുന്നതോടെ മനുഷ്യന്റെ ആ ആഗ്രഹം അവസാനിക്കുന്നില്ല; അടുത്ത നിമിഷം അത് പുതിയൊരു വസ്തുവിലേക്ക് സംക്രമിക്കുന്നു. ഈ ചക്രം ആധുനിക മനുഷ്യനെ ഒരു വലിയ ശൂന്യതയിലേക്കാണ് എത്തിക്കുന്നത്. സദ്റയുടെ പദാവലി ഉപയോഗിച്ച് പറഞ്ഞാൽ, ഈ ഉപഭോഗസംസ്കാരം ആത്മാവിന്റെ ‘സബ്സ്റ്റാൻഷ്യൽ മോഷനെ’ ഭൗതികതയുടെ തടവറയിൽ തളച്ചിടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. യഥാർത്ഥത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ദാഹം എന്നത് ദൈവത്തോടുള്ള ‘ഇഷ്ഖ്’ ആണ്. ഈ ഇഷ്ഖിനെ ഭൗതിക വസ്തുക്കളിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുമ്പോഴാണ് ആധുനിക മനുഷ്യൻ ആത്മീയമായ സംഘർഷങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. ലക്കാൻ കണ്ടെത്തിയ ആഗ്രഹത്തിന്റെ അപൂർണ്ണത സദ്റ വിഭാവനം ചെയ്ത ആത്മീയ പൂർണ്ണതക്കുള്ള ശക്തമായ മുന്നോടിയാണ്. രണ്ട് ദർശനങ്ങളും സന്ധിക്കുന്ന ബിന്ദു മനുഷ്യന്റെ തൃപ്തിപ്പെടാത്ത ആത്മാവിന്റെ ഗഹനമായ വിതുമ്പലുകളാണ്.

ലക്കാന്റെ മനോവിശ്ലേഷണ സിദ്ധാന്തത്തിൽ ആഗ്രഹത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവായി വർത്തിക്കുന്നത് ‘ഒബ്ജെക്റ്റ് പെറ്റിറ്റ് എ’ (Object petit a) എന്നറിയപ്പെടുന്ന അപ്രാപ്യമായ ആഗ്രഹവസ്തുവാണ്. യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇത്തരമൊരു വസ്തു ഭൗതികമായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല; മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹത്തെ നിരന്തരം ചലിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു നിമിത്തം (Cause of desire) എന്ന നിലയിലാണ് ഇതിനെ ലക്കാൻ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നത്. നാം ഒരു വസ്തുവിനെ ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ ആ വസ്തുവിനേക്കാൾ ഉപരി അതിൽ ആരോപിക്കപ്പെട്ട ഒരു ‘അതീത മൂല്യത്തെയാണ്’ തേടുന്നത്. ആ വസ്തു കൈവശം വരുമ്പോൾ പ്രസ്തുത മൂല്യം അപ്രത്യക്ഷമാവുകയും ആഗ്രഹം അടുത്തൊരു വസ്തുവിലേക്ക് ചേക്കേറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈയൊരു പ്രതിഭാസത്തെ മുല്ലാ സദ്റയുടെ ‘സബ്സ്റ്റാൻഷ്യൽ മോഷൻ’ എന്ന ദർശനവുമായി ചേർത്തുവെച്ചാൽ ആഗ്രഹം എന്നത് ആത്മാവിന്റെ ആന്തരികമായ ചലനത്തിന്റെ ബഹിർസ്ഫുരണമാണെന്ന് നമുക്ക് കാണാനാവും. സദ്റയുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ അണുവിലും കുടികൊള്ളുന്ന ‘ഇഷ്ഖ്’ അഥവാ പ്രണയമാണ് അവയെ ഉന്നതമായ അസ്തിത്വത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നത്. ഈ ഇഷ്ഖ് ലൗകികമായ വസ്തുക്കളിൽ തട്ടിനിൽക്കുമ്പോൾ അത് ലക്കാന്റെ ആഗ്രഹശൃംഖല പോലെ അനന്തമായ അസംതൃപ്തിയായി അനുഭവപ്പെടുന്നു.

ഉപഭോഗസംസ്കാരം മനുഷ്യന്റെ ഈ ‘ഒബ്ജെ പെറ്റിറ്റ് എ’യെ വിപണിയിലെ ഉൽപ്പന്നങ്ങളിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ട് ലാഭമുണ്ടാക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഒരു പുതിയ സാങ്കേതിക വിദ്യയോ ആഡംബര വസ്തുവോ സ്വന്തമാക്കിയാൽ നമ്മുടെ ഉള്ളിലെ ശൂന്യത നികത്തപ്പെടുമെന്ന് വിപണി നമ്മെ വിശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. ഈ മിഥ്യാബോധം തകരുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ നിരാശയിലേക്ക് വീഴുന്നു. ഇസ്‌ലാമിക തത്വചിന്തയിൽ ഈ നിരാശ എന്നത് ഭൗതികതയുടെ പരിമിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആത്മാവിന്റെ തിരിച്ചറിവാണ്. സദ്റ വിഭാവനം ചെയ്ത ‘സബ്സ്റ്റാൻഷ്യൽ മോഷൻ’ പ്രകാരം ആത്മാവ് അതിന്റെ ഭൗതികമായ അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് (ജർമ്മിയ്യ) ആത്മീയമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് (റൂഹാനിയ്യ) പരിണമിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ഈ നിരന്തരമായ അസംതൃപ്തി ആത്മാവിനെ ഭൗതികതയുടെ തടവറയിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു ഉപാധിയായി വർത്തിക്കുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ ആഗ്രഹത്തെ ഓപ്ഷനുകൾക്ക് മുമ്പിൽ നിൽക്കുന്ന തടസ്സമായി കാണേണ്ടതില്ല. ലക്കാന്റെ സിദ്ധാന്തപ്രകാരം ആഗ്രഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം ആഗ്രഹം നിലനിർത്തുക എന്നത് തന്നെയാണ്. ഈയൊരു നിരീക്ഷണം സദ്റയുടെ ‘അസ്തിത്വത്തിന്റെ തീവ്രത’ (Intensity of Being) എന്ന ആശയത്തോട് ചേർത്തുവായിക്കാം. അഥവാ ആഗ്രഹം അവസാനിക്കുന്നത് മരണത്തിലാണ്; എന്നാൽ സദ്റയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം മരണം എന്നത് ആഗ്രഹത്തിന്റെ പര്യവസാനമല്ല, ആഗ്രഹം അതിന്റെ പരമമായ ലക്ഷ്യത്തെ (ദൈവം) കണ്ടെത്തുന്ന നിമിഷമാണ്. ഭൗതികമായ ആഗ്രഹങ്ങൾ ലൗകിക വസ്തുക്കളിൽ അവസാനിക്കാത്തത് അവയുടെ സ്രോതസ്സ് അതീത ലോകത്തായതിനാലാണ്. ഈ ആത്മീയ ദാഹത്തെ ഭൗതികമായ ‘ഹലാൽ’ ഉപഭോഗത്തിലൂടെ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തിപ്പെടുത്താമെന്ന് കരുതുന്നത് തെറ്റാണ്. ലക്കാന്റെ സൈക്കോ അനാലിസിസ് മനുഷ്യനെ തന്റെ ആഗ്രഹത്തിന്റെ ശൂന്യതയെ അഭിമുഖീകരിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. മുല്ലാ സദ്റയാകട്ടെ ആ ശൂന്യതയെ ദൈവസാമീപ്യം കൊണ്ട് പൂരിപ്പിക്കാനുള്ള വഴി കാണിച്ചുതരുന്നു. രണ്ട് ദർശനങ്ങളും മനുഷ്യന്റെ ലൗകികമായ ആസക്തികളെ വിചാരണ ചെയ്യുന്നതിൽ ഒരേ നിലപാട് തന്നെയാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്. പക്ഷെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ഉത്ഭവമുള്ള
വഴികളിലൂടെയാണെന്ന് മാത്രം.

ലക്കാന്റെ ‘റിയലും’ സദ്റയുടെ അസ്തിത്വ സാന്ദ്രതയും

ലക്കാന്റെ ചിന്താപദ്ധതിയിൽ ‘റിയൽ’ എന്നൊരു ആശയമുണ്ട്. ഭാഷയ്ക്കും പ്രതീകാത്മകതയ്ക്കും (Symbolic Order) പിടികൊടുക്കാത്ത, മനുഷ്യാവബോധത്തിന് അപ്രാപ്യമായ ഒരു സത്യത്തെയാണ് അത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. നാം ലോകത്തെ കാണുന്നതും മനസ്സിലാക്കുന്നതും ഭാഷയിലൂടെയും പ്രതിനിധാനങ്ങളിലൂടെയുമാണ്; ലക്കാന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ‘റിയൽ’ എന്നത് ഈ പ്രതിനിധാനങ്ങൾക്കെല്ലാം പുറത്തുള്ള, തകർക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരു യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. ഈയൊരു സങ്കല്പത്തെ മുല്ലാ സദ്റയുടെ ‘അസ്വാലത്തുൽ വുജൂദ്’ (Primacy of Existence) എന്ന സിദ്ധാന്തവുമായി താരതമ്യം ചെയ്താൽ അസ്തിത്വം എന്നത് കേവലമായ ഒരു പദമല്ലെന്നും അനുഭവവേദ്യമായ ഒരു പരമ സത്യമാണെന്നും നമുക്ക് ബോധ്യപ്പെടും. സദ്റയുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ബുദ്ധിപരമായ പരികല്പനകൾക്കും (Mental Concepts) അപ്പുറത്ത് നിൽക്കുന്നതാണ് അസ്തിത്വത്തിന്റെ സാന്ദ്രത. ലക്കാൻ പറയുന്ന ‘റിയൽ’ ഭാഷയെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നതുപോലെ സദ്റയുടെ ‘വുജൂദ്’ കേവല യുക്തിയെയും തത്വചിന്താപരമായ നിർവ്വചനങ്ങളെയും അതിലംഘിക്കുന്ന ഒന്നാണ്.

മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ ഒരിക്കലും പൂർത്തിയാകാത്തത് അവ ലക്കാന്റെ ‘സിംബോളിക്’ തലത്തിൽ തളയ്ക്കപ്പെട്ടതിനാലാണ്. നാം ആഗ്രഹിക്കുന്ന വസ്തുക്കൾ ഭാഷയിൽ നിർവ്വചിക്കപ്പെട്ടവയാണ്; ലക്കാന്റെ ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞാൽ അവ യഥാർത്ഥ ‘റിയലിന്റെ’ നിഴലുകൾ മാത്രമാണ്. മുല്ലാ സദ്റയുടെ ദർശനപ്രകാരം മനുഷ്യൻ അന്വേഷിക്കുന്നത് അസ്തിത്വത്തിന്റെ പരമമായ സാകല്യത്തെയാണ്. ഈ അന്വേഷണത്തിൽ ഭൗതിക വസ്തുക്കൾ ഒരു മറയായി (ഹിജാബ്) വർത്തിക്കുന്നു. ആത്മാവിന്റെ സബ്സ്റ്റാൻഷ്യൽ മോഷൻ വഴി ഈ മറകളെ ഭേദിക്കുമ്പോഴാണ് യഥാർത്ഥ യാഥാർത്ഥ്യം വെളിപ്പെടുന്നത്. ലക്കാൻ ഈ ‘റിയലിനെ’ ഒരു ഭീതിയോ ആഘാതമോ ആയി കാണുമ്പോൾ സദ്റ അതിനെ ആത്മീയമായ ഉന്മേഷമായും സ്രഷ്ടാവുമായുള്ള സംഗമമായും പുനർനിർവ്വചിക്കുന്നു. ഇവിടെ ലക്കാന്റെ സൈക്കോ അനാലിസിസ് ഒരു രോഗനിർണ്ണയമായി അവസാനിക്കുമ്പോൾ സദ്റയുടെ തശ്കീക് (Gradation of Being) ഒരു പരിഹാരമായി മാറുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ​ആധുനിക ഉപഭോഗസംസ്കാരം ലക്കാന്റെ ‘റിയലിനെ’ തമസ്കരിച്ചുകൊണ്ട് മിഥ്യാബിംബങ്ങളുടെ (Imaginary) ഒരു ലോകം പടുത്തുയർത്തുന്നു. ഈ മായാലോകത്താണ് മനുഷ്യൻ തന്റെ അസ്തിത്വപരമായ ദാഹം തീർക്കാൻ വൃഥാ ശ്രമിക്കുന്നത്. സദ്റയുടെ സിദ്ധാന്തമനുസരിച്ച് അസ്തിത്വം ഓരോ വസ്തുവിലും വ്യത്യസ്ത തീവ്രതയിലാണ് പ്രകടമാകുന്നത്. ലൗകികമായ ആസക്തികൾ കുറഞ്ഞ സാന്ദ്രതയിലുള്ള അസ്തിത്വത്തെ തേടുന്നു; ആത്മീയമായ തേട്ടം ഉയർന്ന സാന്ദ്രതയിലുള്ള സത്യത്തെ ലക്ഷ്യം വെക്കുന്നു. ലക്കാന്റെ സൈക്കോ അനാലിസിസ് ഈ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ നിരർത്ഥകതയെ വെളിപ്പെടുത്തിത്തരുന്നു. സദ്റയാകട്ടെ ആ ആഗ്രഹങ്ങളെ എങ്ങനെ അതീത സത്യത്തിലേക്ക് (Transcendental Truth) തിരിച്ചുവിടാം എന്നും പഠിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ അപൂർണ്ണതയെ ലക്കാൻ ഒരു യാഥാർത്ഥ്യമായി അംഗീകരിക്കുമ്പോൾ സദ്റ ആ അപൂർണ്ണതയെ പൂർണ്ണതയിലേക്കുള്ള യാത്രയുടെ അനിവാര്യമായ ഘട്ടമായി കാണുന്നു. രണ്ട് ദർശനങ്ങളും മനുഷ്യന്റെ ലൗകികമായ ആസക്തികളെ വിചാരണ ചെയ്യുന്നതിൽ സമാനമായ ആർജ്ജവം പുലർത്തുന്നുണ്ട്.

മനോവിശ്ലേഷണ സിദ്ധാന്തത്തിൽ തന്നെ ലക്കാൻ ‘Jouissance’ എന്നൊരു സങ്കല്പവും മുന്നോട്ട് വെക്കുന്നുണ്ട്. കേവലമായ സുഖാനുഭവത്തിന് അതീതമായ, വേദനയും ആനന്ദവും ഇഴചേർന്ന ഒരുതരം അമിതത്വത്തെയാണ് അത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്; മനുഷ്യൻ തന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ പൂർത്തീകരണത്തിനായി നടത്തുന്ന പ്രയാണത്തിൽ നേരിടുന്ന ആഘാതാത്മകമായ അനുഭവം ഭാഷയ്ക്കും യുക്തിക്കും വഴങ്ങാത്ത ഒന്നാണെന്ന് അദ്ദേഹം നിരീക്ഷിക്കുന്നു. ഈയൊരു പശ്ചാത്തലത്തിൽ മുല്ലാ സദ്റയുടെ ‘ഇഷ്ഖ്’ (Love) എന്ന സങ്കല്പത്തെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുമ്പോൾ ആഗ്രഹം എന്നത് ആത്മാവിന്റെ അസ്തിത്വപരമായ ദാഹമാണെന്നും ആ ദാഹം ഭൗതികമായ പരിമിതികളെ ഭേദിച്ചുകൊണ്ട് പരമമായ സത്യത്തിലേക്ക് ലയിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ചാലകശക്തിയാണെന്നും നമുക്ക് ദർശിക്കാനാവും. ലക്കാൻ്റെ ‘Jouissance’ മനുഷ്യനെ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ഒരു അന്തമില്ലാത്ത കുരുക്കിൽ തളച്ചിടുമ്പോൾ, സദ്റയുടെ ഹറകത്തുൽ ജവ്ഹരിയ്യ ആ ആഗ്രഹങ്ങളെ ആത്മാവിന്റെ ഉന്നമനത്തിനായുള്ള ഗോവണിയായി മാറ്റുന്നു. ലൗകികമായ ആനന്ദങ്ങളിൽ തട്ടിനിൽക്കുന്ന ‘Jouissance’ ആത്മാവിനെ തളർത്തുന്ന ഒന്നാണെങ്കിൽ, സദ്റ വിഭാവനം ചെയ്യുന്ന ഇഷ്ഖ് ആത്മാവിനെ അതിന്റെ പദാർത്ഥപരമായ അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായ പ്രകാശത്തിലേക്ക് (നൂർ) നയിക്കുന്ന ഊർജ്ജമാണ്. ഉപഭോഗസംസ്കാരം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന ആനന്ദങ്ങൾ ലക്കാൻ നിരീക്ഷിച്ചതുപോലെ ആവർത്തനസ്വഭാവമുള്ളതും (Repetition) ആത്യന്തികമായി മനുഷ്യനെ മടുപ്പിലേക്ക് (Ennui) നയിക്കുന്നതുമാണ്. വിപണിയിലെ ഓരോ പുതിയ ഉൽപ്പന്നവും നൽകുന്ന താൽക്കാലിക ‘Jouissance’ മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിലെ ശൂന്യതയെ ദീർഘിപ്പിക്കുകയേ ഉള്ളൂവെന്ന് നമുക്ക് മനസ്സിലാക്കാം. മുല്ലാ സദ്റയുടെ ദർശനപ്രകാരം മനുഷ്യന്റെ ഈ അതൃപ്തിയുടെ കാരണം അവൻ തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവമായ ‘ആയിത്തീരലിനെ’ (Becoming) വിസ്മരിച്ച് ‘ഉണ്ടായിരിക്കലിൽ’ (Having) ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതിനാലാണ്. ആത്മാവ് അതിന്റെ സത്തയിൽ തന്നെ ചലനാത്മകമായതിനാൽ അതിന് ഭൗതികമായ ഒരു ബിന്ദുവിൽ നിശ്ചലമായി നിൽക്കാൻ സാധ്യമല്ല. ഈ ചലനത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്ന ലൗകികമായ ആസക്തികൾ ആത്മാവിന് വേദനയായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. ലക്കാൻ ഈ വേദനയെ മനുഷ്യസഹജമായ ഒരു ട്രാജഡിയായി കാണുമ്പോൾ, സദ്റ അതിനെ ആത്മീയമായ യാത്രയുടെ അനിവാര്യമായ നോവായി അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു.

ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ഈ അനന്തമായ പ്രയാണം ലക്കാൻ്റെ സിദ്ധാന്തത്തിൽ അസംതൃപ്തിയുടെ ഒരു ചക്രമായി അവസാനിക്കുമ്പോൾ, സദ്റയുടെ തത്വശാസ്ത്രത്തിൽ അത് അസ്തിത്വത്തിന്റെ സാന്ദ്രത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഉദാത്തമായ അനുഭവമായി മാറുന്നു. അപ്പോൾ ആഗ്രഹം അപൂർണ്ണതയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണതയിലേക്കുള്ള ആത്മാവിന്റെ വിലാപമാണ്. ഈ വിലാപത്തെ ലൗകികമായ വസ്തുക്കൾ കൊണ്ട് ശമിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് ആത്മാവിനെ വഞ്ചിക്കുന്നതിന് തുല്യമാണ്. ലക്കാൻ്റെ സൈക്കോ അനാലിസിസ് മനുഷ്യനെ തന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ നിരർത്ഥകതയെക്കുറിച്ച് ബോധവാനാക്കി നിർത്തിക്കുന്നു. സദ്റയാകട്ടെ ആ ആഗ്രഹങ്ങളെ എങ്ങനെ ദൈവീകമായ ഇഷ്ഖിലേക്ക് പരിവർത്തിപ്പിക്കാമെന്ന വിദ്യ പകർന്നുനൽകുന്നു. മനുഷ്യന്റെ അപൂർണ്ണത എന്നത് പൂർണ്ണതയിലേക്കുള്ള പ്രയാണത്തിന്റെ ഇന്ധനമാണെന്ന തിരിച്ചറിവാണ് സദ്റയുടെ ദർശനം മുന്നോട്ട് വെക്കുന്നത്.

മുല്ലാ സദ്റയുടെ ‘ഇൽമ് ഹുദൂരി’ അഥവാ സാന്നിധ്യ ജ്ഞാനം ഉപരിസൂചിത അതീത യാഥാർത്ഥ്യത്തെ നേരിട്ട് അനുഭവവേദ്യമാക്കാനുള്ള ആത്മീയമായ ഉൾക്കാഴ്ചയാണ് നൽകുന്നത്. ലക്കാൻ്റെ വീക്ഷണത്തിൽ മനുഷ്യൻ്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ എപ്പോഴും ഭാഷാപരമായ സൂചകങ്ങളിലൂടെ (Signifiers) സഞ്ചരിക്കുന്നതിനാൽ അവയ്ക്ക് യഥാർത്ഥമായ ‘റിയലിനെ’ സ്പർശിക്കാൻ സാധ്യമല്ല; സദ്റയുടെ ദർശനപ്രകാരം ജ്ഞാനവും ജ്ഞാതാവും ജ്ഞേയവും (Knowledge, Knower, and Known) ഒന്നായിത്തീരുന്ന ഇൽമ് ഹുദൂരിയിലൂടെ അസ്തിത്വത്തിൻ്റെ പരമമായ സാന്ദ്രതയെ ആത്മാവ് നേരിട്ട് ദർശിക്കുന്നു. ലക്കാൻ്റെ സൈക്കോ അനാലിസിസ് മനുഷ്യനെ തൻ്റെ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ നിരർത്ഥകതയെക്കുറിച്ച് ബോധവാനാക്കി ഒരുതരം അസ്തിത്വപരമായ മരവിപ്പിൽ എത്തിക്കുന്നു. സദ്റയുടെ തശ്കീക് ആ ആഗ്രഹങ്ങളെ ആത്മീയമായ ഉണർവിലേക്കും പരിപൂർണ്ണതയിലേക്കും നയിക്കുന്ന പാലമായും മാറുന്നു. ആധുനിക ഉപഭോഗസംസ്കാരം ലക്കാൻ്റെ ‘റിയലിനെ’ മറച്ചുപിടിച്ചുകൊണ്ട് മിഥ്യാബിംബങ്ങളുടെ (Imaginary Order) ഒരു പ്രവാഹം നിരന്തരം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. വിപണി വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന ഓരോ വസ്തുവും നമ്മുടെ ആത്മീയ ദാഹത്തെ ശമിപ്പിക്കുമെന്ന വ്യാമോഹം ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നത് ലക്കാൻ നിരീക്ഷിച്ച ‘അഭാവത്തെ’ ചൂഷണം ചെയ്തുകൊണ്ടാണ്. മുല്ലാ സദ്റയുടെ സബ്സ്റ്റാൻഷ്യൽ മോഷൻ പ്രകാരം ആത്മാവ് അതിൻ്റെ ഭൗതികമായ തടവറയിൽ നിന്ന് മുക്തമാകണമെങ്കിൽ ഈ മിഥ്യാബിംബങ്ങളെ ഭേദിച്ച് അസ്തിത്വത്തിൻ്റെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ലൗകികമായ ആഗ്രഹങ്ങൾ ലക്കാന്റെ ആഗ്രഹശൃംഖല പോലെ അനന്തമായി നീളുന്നത് അവയുടെ ലക്ഷ്യം ഭൗതികമല്ലാത്തതിനാലാണ്. ഈ ആത്മീയമായ ദാഹത്തെ ‘ഹലാൽ’ ആയ രീതിയിൽ പോലും ഭൗതികവസ്തുക്കളിൽ മാത്രം തളച്ചിടുന്നത് ആത്മാവിൻ്റെ സ്വാഭാവികമായ ചലനത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നാണെന്ന് നമുക്ക് നിരീക്ഷിക്കാം. ചുരുക്കത്തിൽ, ലക്കാൻ്റെ മനോവിശ്ലേഷണവും സദ്റയുടെ അസ്തിത്വ ദർശനവും മനുഷ്യൻ്റെ തൃപ്തിപ്പെടാത്ത ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള രണ്ട് വ്യത്യസ്ത വായനകളാണ്. ലക്കാൻ ആഗ്രഹത്തെ ഒരു തീരാവ്യാധിയായി കാണുമ്പോൾ സദ്റ അതിനെ ദൈവത്തിലേക്കുള്ള പ്രയാണത്തിൻ്റെ ഇന്ധനമായി ദർശിക്കുന്നു. ഭൗതികലോകത്തെ ഉപഭോഗവസ്തുക്കൾക്ക് മനുഷ്യൻ്റെ ആന്തരികമായ ശൂന്യത നികത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന ലക്കാൻ്റെ നിഗമനം സദ്റയുടെ ഇഷ്ഖ് എന്ന സങ്കല്പത്തിന് അടിവരയിടുന്നു. ആഗ്രഹം അപൂർണ്ണതയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണതയിലേക്കുള്ള ആത്മാവിൻ്റെ നിരന്തരമായ വിലാപമാണെന്ന് രണ്ട് ദർശനങ്ങളും പറഞ്ഞുവെക്കുന്നുണ്ട്.

ലക്കാന്റെ ചിന്തകളിൽ മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ വലിയൊരു പങ്കുവഹിക്കുന്നത് ‘ദി അദർ’ (The Other) അഥവാ ‘വലിയ അപരൻ’ എന്ന സങ്കല്പമാണ്. മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിത്വത്തെയും ചോദനകളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഭാഷ, സാമൂഹിക നിയമങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക ഘടനകൾ, വിപണി എന്നിവയെല്ലാം ഈ അപരന്റെ പരിധിയിലാണ് വരുന്നത്. സ്വന്തമായി രൂപപ്പെടുന്ന ഒന്നല്ല മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹം എന്ന് ലക്കാൻ നിരീക്ഷിക്കുന്നുണ്ട്. മറ്റൊരാൾ നമ്മളിൽ നിന്ന് എന്താണോ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് അതിനെയാണ് നമ്മൾ സ്വന്തം ആഗ്രഹമായി മാറ്റിയെടുക്കുന്നത്. ഈ ബാഹ്യ പ്രേരണകളെല്ലാം ചേർന്നാണ് നമ്മുടെ ഉള്ളിൽ ഒരു പ്രത്യേക ആവശ്യത്തെ നിർമ്മിക്കുന്നത്. ആധുനിക ഉപഭോഗസംസ്കാരത്തിന്റെ കാലത്ത് ഈ വലിയ അപരന്റെ റോളിൽ നിൽക്കുന്നത് വിപണിയാണ്. മാധ്യമങ്ങളും പരസ്യങ്ങളും സോഷ്യൽ മീഡിയയും വഴി വിപണി നമ്മോട് ചില കാര്യങ്ങൾ സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്. ഇന്ന വസ്ത്രം ധരിക്കണം, ഇന്ന വണ്ടി ഓടിക്കണം, ഇന്ന രീതിയിൽ ജീവിക്കണം എന്നൊക്കെ വിപണി നമ്മെ നിരന്തരം ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. വിപണിയുടെ നിർദ്ദേശങ്ങളെയാണ് സ്വന്തം ആഗ്രഹങ്ങളായി മനുഷ്യൻ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നത്. തനിക്ക് സ്വന്തമായി തോന്നുന്ന ദാഹങ്ങളെല്ലാം വിപണി എന്ന അപരൻ നിർമ്മിച്ച് നൽകിയതാണെന്ന് ആധുനിക മനുഷ്യൻ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. ഒരു ഉൽപ്പന്നം സ്വന്തമാക്കാൻ തോന്നുമ്പോൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ നമ്മൾ ആ വസ്തുവിനെയല്ല ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ആ വസ്തു വാങ്ങാൻ വിപണി നൽകിയ പ്രേരണയെയാണ് നമ്മൾ പിന്തുടരുന്നത്. മുല്ലാ സദ്റയുടെ ദാർശനിക പ്രപഞ്ചത്തിലേക്ക് വരുമ്പോൾ ഈ അപരൻ എന്ന സങ്കല്പത്തിന് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ ഒരു തലം കൈവരുന്നുണ്ട്. സദ്റയുടെ വീക്ഷണത്തിൽ ഈ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരമമായ യാഥാർത്ഥ്യവും അസ്തിത്വത്തിന്റെ സ്രോതസ്സും ദൈവമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിൽ ജന്മനാ നിലനിൽക്കുന്ന അതൃപ്തിയെയും ആഗ്രഹങ്ങളെയും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് അദ്ദേഹം വിശകലനം ചെയ്യുന്നത്. മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിലെ ആഴത്തിലുള്ള ദാഹം യഥാർത്ഥത്തിൽ ദൈവത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുപോകാനുള്ളതാണ്. തന്നെ സൃഷ്ടിച്ച പരമാധികാരിയായ ആ അത്യന്ത സത്യത്തെയാണ് മനുഷ്യന്റെ ആത്മാവ് തിരയുന്നത്. ലക്കാൻ ഭൗതികമായ സാമൂഹിക ഘടനകളിൽ നിർവചിച്ച അപരനെ സദ്റ ആത്മീയമായ പരമ സത്യത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. വിപണി നിശ്ചയിക്കുന്ന താൽക്കാലിക ആഗ്രഹങ്ങൾ മനുഷ്യന് യഥാർത്ഥ ശാന്തി നൽകില്ലെന്ന് സദ്റയുടെ ദർശനം വ്യക്തമാക്കുന്നുണ്ട്. താൽക്കാലിക വസ്തുക്കളിൽ ആശ്വാസം കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നത് ആത്മാവിന്റെ വഴി തെറ്റിക്കലാണ്. പരമമായ ആ യാഥാർത്ഥ്യത്തിലേക്ക് ആഗ്രഹങ്ങളെ തിരിച്ചുവിടുമ്പോൾ മാത്രമാണ് മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക സംഘർഷങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്നത്. ആത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യസ്ഥാനം ലൗകികമായ വിപണിയല്ല. അത് അസ്തിത്വത്തിന്റെ അത്യുന്നത കേന്ദ്രമായ ദൈവമാണ്.

ലക്കാന്റെ ചിന്താ പദ്ധതി മനുഷ്യന്റെ അനുഭവങ്ങളെ മൂന്ന് പ്രധാന മേഖലകളായി തരംതിരിക്കുന്നുണ്ട്. ഇമേജിനറി ഓർഡർ, സിംബോളിക് ഓർഡർ, റിയൽ ഓർഡർ എന്നിവയാണവ. ഇതിനെ മുല്ലാ സദ്റയുടെ പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിലെ മൂന്ന് ലോകങ്ങളുമായി കൃത്യമായി താരതമ്യം ചെയ്യാൻ സാധിക്കും. ലക്കാന്റെ ഇമേജിനറി ലോകം എന്നത് മിഥ്യകളും ബാഹ്യ രൂപങ്ങളും പകർപ്പുകളും നിറഞ്ഞ ഒരു തലമാണ്. കണ്ണാടിയിൽ കാണുന്ന സ്വന്തം ബിംബത്തോട് തോന്നുന്ന ആഭിമുഖ്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഇത് ആരംഭിക്കുന്നത്. ഉപഭോഗസംസ്കാരം നൽകുന്ന പരസ്യങ്ങളും സോഷ്യൽ മീഡിയയിലെ തിളങ്ങുന്ന ചിത്രങ്ങളും ഈ ഇമേജിനറി തലത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. സദ്റയുടെ ദർശനത്തിലെ ഭൗതിക ലോകം അഥവാ നാസൂത് ഈ ഇമേജിനറി ഓർഡറിനോട് സാദൃശ്യമുള്ളതാണ്. സാന്ദ്രത ഏറ്റവും കുറഞ്ഞതും നിരന്തരമായ മാറ്റങ്ങൾക്ക് വിധേയമാകുന്നതുമായ ഭൗതിക രൂപങ്ങളുടെ ലോകമാണിത്. ഇവിടെയുള്ള കാഴ്ചകളെല്ലാം താൽക്കാലികമായ മിഥ്യകൾ മാത്രമാണ്. രണ്ടാമത്തെ തലമായ സിംബോളിക് ഓർഡർ ഭാഷയും അടയാളങ്ങളും നിയമങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഒന്നാണ്. മനുഷ്യൻ ജനിച്ചുവീഴുന്ന സാംസ്കാരിക വ്യവസ്ഥയാണിത്. സദ്റയുടെ പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രത്തിലെ മലകൂത് അഥവാ ഭാവനാ ലോകം (ആലമുൽ മിഥാൽ) ഈ സിംബോളിക് തലത്തോട് ചേർന്നുനിൽക്കുന്നുണ്ട്. ഭൗതികതയ്ക്കും ആത്മീയതയ്ക്കും ഇടയിലുള്ള ശുദ്ധമായ രൂപങ്ങളുടെ ലോകമാണിത്. മൂന്നാമത്തെ തലമായ ‘റിയൽ’ എന്നത് ഭാഷയ്ക്കും അടയാളങ്ങൾക്കും പിടികൊടുക്കാത്ത ഒന്നാണ്. മനുഷ്യാവബോധത്തിന് പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയാത്ത അത്യന്ത സത്യത്തെയാണ് ലക്കാൻ റിയൽ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. സദ്റയുടെ ചിന്തയിലെ ലാഹൂത് അഥവാ ദിവ്യത്വത്തിന്റെ ലോകം ഈ റിയലിനോട് സംവദിക്കുന്നതാണ്. എല്ലാറ്റിന്റെയും അടിസ്ഥാന യാഥാർത്ഥ്യമായ ശുദ്ധമായ അസ്തിത്വമാണത്. കേവല യുക്തിക്കും ഭൗതിക നിർവചനങ്ങൾക്കും അപ്പുറത്താണ് ഈ ലോകം നിലകൊള്ളുന്നത്.

ലക്കാന്റെ ‘ഫാന്റസിയും’ സദ്റയുടെ ‘ഹിജാബും’

ലക്കാന്റെ സിദ്ധാന്തപ്രകാരം മനുഷ്യനെ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ ശൃംഖലയിൽ തളച്ചിടുന്നത് ‘ഫാന്റസി’ (Fantasy) എന്ന മാനസിക പ്രതിഭാസമാണ്. ഒരു പ്രത്യേക ഭൗതികവസ്തു സ്വന്തമാക്കിയാൽ തന്റെ ഉള്ളിലെ അസ്തിത്വപരമായ ഒഴിഞ്ഞുകിടക്കൽ അവസാനിക്കുമെന്ന് മനുഷ്യൻ നിരന്തരം ഭാവന ചെയ്യുന്നു. പുതിയൊരു വണ്ടി വാങ്ങിയാലോ പുതിയൊരു വീട് പണിതാലോ തന്റെ ജീവിതം പൂർണ്ണമാകുമെന്ന ചിന്ത ഈ ഫാന്റസിയുടെ ഭാഗമാണ്. ഇത്തരമൊരു വസ്തു കൈവശം വന്നുചേരുന്ന നിമിഷം ആ മിഥ്യാബോധം തകരുകയും മനുഷ്യൻ പുതിയൊരു ഫാന്റസിയിലേക്ക് വഴിമാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉപഭോഗസംസ്കാരം മനുഷ്യന്റെ ഈ മാനസികാവസ്ഥയെ കൃത്യമായി ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്നുണ്ട്. വിപണിയിലെ ഓരോ പുതിയ ഉൽപ്പന്നവും മനുഷ്യനിൽ പുതിയ ഫാന്റസികൾ ഉത്പാദിപ്പിച്ചുകൊണ്ടാണ് വിറ്റഴിക്കപ്പെടുന്നത്. വസ്തുക്കൾ നൽകുന്ന താൽക്കാലിക തൃപ്തി അവസാനിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ വീണ്ടും അസംതൃപ്തിയിലേക്ക് വീഴുന്നു.

മുല്ലാ സദ്റയുടെ ദർശനപ്രകാരം ഈ ഫാന്റസി എന്നത് ആത്മാവിനെ മൂടിനിൽക്കുന്ന ഒരുതരം അജ്ഞത അല്ലെങ്കിൽ ‘ഹിജാബ്’ (മറ) ആണ്. ഭൗതികവസ്തുക്കൾക്ക് മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക ശൂന്യത നികത്താൻ കഴിയുമെന്ന ചിന്ത കേവലമൊരു ആത്മീയ അന്ധത മാത്രമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ആത്മാവ് അതിന്റെ സത്തയിൽ തന്നെ നിരന്തരമായ പരിണാമ പ്രക്രിയയിലാണ്. ഈ സബ്സ്റ്റാൻഷ്യൽ മോഷൻ (Substantial Motion) വഴി ആത്മാവ് ബാഹ്യമായ ഫാന്റസികളെ ഭേദിച്ചു മുന്നേറേണ്ടതുണ്ട്. ഭൗതികമായ മറകൾ നീങ്ങുമ്പോൾ മാത്രമാണ് ആത്മാവിന് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം കൈവരുന്നത്. ഈ അവസ്ഥയെയാണ് സദ്റ ‘ഇൽമ് ഹുദൂരി’ അഥവാ സാന്നിധ്യ ജ്ഞാനം എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. ബാഹ്യമായ ഉൽപ്പന്നങ്ങളിൽ ആനന്ദം തിരയുന്ന മനുഷ്യൻ ആത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ ആവശ്യത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. ഫാന്റസികളുടെ തടവറയിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുമ്പോൾ മാത്രമാണ് മനുഷ്യന് അസ്തിത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ വെളിച്ചം ദർശിക്കാൻ സാധിക്കുന്നത്.

മനുഷ്യന്റെ ചോദനകളെ വിശകലനം ചെയ്യുമ്പോൾ ലക്കാൻ ഫ്രോയിഡിന്റെ ‘ഡെത്ത് ഡ്രൈവ്’ (Death Drive) എന്ന സങ്കല്പത്തെ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ശൂന്യതയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. നിരന്തരമായ അസംതൃപ്തികളിൽ നിന്നും ആഗ്രഹങ്ങളുടെ അന്തമില്ലാത്ത ഓട്ടത്തിൽ നിന്നും രക്ഷപ്പെടാൻ മനുഷ്യൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുണ്ട്. ആത്യന്തികമായ ഒരു നിശ്ചലാവസ്ഥയിലേക്കുള്ള ഈ തിരിച്ചുപോക്കാണ് ഡെത്ത് ഡ്രൈവ് എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്. ലക്കാന്റെ വീക്ഷണത്തിൽ ഇത് ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ശൂന്യതയിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്ന ഒരുതരം ചോദനയാണ്. ജീവിതത്തിലെ സംഘർഷങ്ങൾക്ക് അറുതിവരുത്തുന്ന ഒരു ബിന്ദുവായി മരണം ഇവിടെ മാറുന്നു. മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കുന്ന മാനസികമായ തകർച്ചകളുടെയും ശൂന്യതയുടെയും പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ലക്കാൻ ഈ നിശ്ചലാവസ്ഥയെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നത്.

മുല്ലാ സദ്റയുടെ തത്വശാസ്ത്രത്തിൽ മരണത്തിന് തികച്ചും വിത്യസ്തവും ഉദാത്തവുമായ ഒരു വ്യാഖ്യാനമാണ് നൽകിയിട്ടുള്ളത്. സദ്റയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം മരണം എന്നത് ഒരു തകർച്ചയോ കേവലമായ ഇല്ലാതാകലോ അല്ല. അത് ആത്മാവ് ഭൗതിക ശരീരത്തിന്റെ പരിമിതികളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി മോചിതമാകുന്ന ഒരവസ്ഥയാണ്. ഇതിനെ ‘തജർറുദ്’ (Transformation to Immateriality) എന്ന് അദ്ദേഹം വിളിക്കുന്നു. ലക്കാൻ പറയുന്നതുപോലെ ആഗ്രഹം മരണത്തോടെ അവസാനിക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്. മരണം വഴി ആഗ്രഹം അതിന്റെ പരമമായ ലക്ഷ്യപ്രാപ്തിയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ആത്മാവ് അതിന്റെ ഭൗതിക രൂപത്തിൽ നിന്ന് ആത്മീയ രൂപത്തിലേക്ക് മാറുന്ന പ്രകൃതിദത്തമായ പ്രക്രിയയാണിത്. ഭൗതികലോകത്തെ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ അസംതൃപ്തി മരണത്തോടെ അവസാനിക്കുകയും ആത്മാവ് ദൈവസാമീപ്യത്തിന്റെ ശാന്തതയിലേക്ക് എത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

ആധുനിക മുതലാളിത്തവും ഉപഭോഗസംസ്കാരവും നിലനിൽക്കുന്നത് തന്നെ ലക്കാൻ നിർവചിച്ച ‘അഭാവത്തെ’ (Lack) വിപണിവൽക്കരിച്ചുകൊണ്ടാണ്. പരസ്യങ്ങൾ മനുഷ്യരിൽ ഇല്ലാത്ത ഒരു ആവശ്യത്തെ കൃത്രിമമായി നിർമ്മിച്ചെടുക്കുന്നു. ഈ ഉൽപ്പന്നം ഇല്ലെങ്കിൽ നിങ്ങളുടെ ജീവിതം അപൂർണ്ണമാണെന്ന് വിപണി നമ്മെ വിശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭ്രമം നിലനിർത്താൻ വിപണി നിരന്തരം പുതിയ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തുന്നുണ്ട്. ഒരു ഫോൺ വാങ്ങി കുറച്ചുദിവസം കഴിയുമ്പോഴേക്കും അതിന്റെ അടുത്ത പതിപ്പ് വിപണിയിൽ എത്തും. ഇതോടെ പഴയ വസ്തു നൽകിയ സുഖം അവസാനിക്കുകയും പുതിയതിനായുള്ള ഓട്ടം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ആവർത്തനം മനുഷ്യനെ വലിയൊരു മാനസിക അടിമത്തത്തിലേക്കാണ് നയിക്കുന്നത്. ഉപഭോഗസംസ്കാരം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന ആനന്ദങ്ങൾ മനുഷ്യനെ ആത്യന്തികമായി വലിയൊരു മടുപ്പിലേക്ക് (Ennui) എത്തിക്കുന്നു. സദ്റയുടെ ‘തശ്കീക്’ (Gradation of Being) എന്ന സിദ്ധാന്തവും ഇതിനൊരു വ്യക്തമായ ആത്മീയ പരിഹാരം നൽകുന്നുണ്ട്. ഈ പ്രപഞ്ചത്തിലെ അസ്തിത്വം വ്യത്യസ്ത തീവ്രതകളിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. ഉപഭോഗവസ്തുക്കൾ എന്നത് അസ്തിത്വത്തിന്റെ ഏറ്റവും താഴേക്കിടയിലുള്ള പദാർത്ഥങ്ങൾ മാത്രമാണ്. സാന്ദ്രത ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ ഭൗതിക വസ്തുക്കൾക്ക് ഉയർന്ന സാന്ദ്രതയുള്ള മനുഷ്യ ആത്മാവിനെ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല. ആധുനിക മനുഷ്യൻ നേരിടുന്ന മാനസിക സംഘർഷങ്ങൾക്കും ഡിപ്രഷനും കാരണം ഈ തെറ്റായ തിരഞ്ഞെടുപ്പാണ്. ഉയർന്ന തലത്തിലുള്ള അസ്തിത്വ ദാഹത്തെ താഴ്ന്ന നിലവാരത്തിലുള്ള വിപണി ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ കൊണ്ട് തീർക്കാൻ മനുഷ്യൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഈ പ്രക്രിയ ആത്മാവിന്റെ സ്വാഭാവികമായ ചലനത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നാണ്.

മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളെ ഒരു രോഗലക്ഷണമായി കാണുന്ന മനശാസ്ത്ര സമീപനത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി സദ്റ അതിനെ ഒരു പോസിറ്റീവ് ഊർജ്ജമായി മാറ്റുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ഉള്ളിലെ അതൃപ്തി ദൈവത്തിലേക്കുള്ള പ്രയാണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഇന്ധനമാണ്. ഭൗതികമായ ഒരു വസ്തുവിനും മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹത്തെ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല എന്ന യാഥാർത്ഥ്യം ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തിലേക്കാണ് വിരൽ ചൂണ്ടുന്നത്. ആഗ്രഹം അതിന്റെ സത്തയിൽ തന്നെ അനന്തമായ ഒന്നാണ്. അനന്തമായ ഒന്നിനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ അനന്തമായ ഒരു യാഥാർത്ഥ്യത്തിന് മാത്രമേ സാധിക്കൂ. ആ യാഥാർത്ഥ്യമാണ് ദൈവം എന്ന് ഇസ്‌ലാമിക തത്വശാസ്ത്രം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ആഗ്രഹങ്ങളെ ഭൗതിക വസ്തുക്കളിൽ തളച്ചിടാതെ അതീത സത്യത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുകയാണ് വേണ്ടത്.

ലക്കാന്റെ സൈക്കോ അനാലിസിസ് മനുഷ്യനെ തന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ശൂന്യതയെ അഭിമുഖീകരിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. മനുഷ്യൻ തന്റെ പരിമിതികളെ തിരിച്ചറിയണമെന്നാണ് ലക്കാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നത്. ഈ തിരിച്ചറിവ് മനുഷ്യന് ഒരുതരം അസ്തിത്വപരമായ മരവിപ്പാണ് സമ്മാനിക്കുന്നത്. മുല്ലാ സദ്റയാകട്ടെ ആ ശൂന്യതയെ ദൈവസാമീപ്യം കൊണ്ട് പൂരിപ്പിക്കാനുള്ള വഴി കൃത്യമായി കാണിച്ചുതരുന്നു. രണ്ട് ദർശനങ്ങളും മനുഷ്യന്റെ ലൗകികമായ ആസക്തികളെ പൂർണ്ണമായി വിചാരണ ചെയ്യുന്നുണ്ട്. ലക്കാൻ ഒരു വലിയ രോഗനിർണ്ണയമായി അവസാനിക്കുന്നിടത്ത് സദ്റ കൃത്യമായൊരു ആത്മീയ ഔഷധം നൽകി മനുഷ്യനെ നയിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ അപൂർണ്ണത എന്നത് പൂർണ്ണതയിലേക്കുള്ള യാത്രയുടെ അനിവാര്യമായ ഘട്ടമാണ്. ആധുനിക മനുഷ്യൻ നേരിടുന്ന ആത്മീയ പ്രതിസന്ധികളെ മറികടക്കാൻ ഈ രണ്ട് ചിന്താധാരകളുടെയും സമന്വയം സഹായിക്കും. വിപണി നിർമ്മിക്കുന്ന മിഥ്യാബിംബങ്ങളെ തിരിച്ചറിയാൻ ലക്കാന്റെ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ നമ്മെ പ്രാപ്തരാക്കുന്നുണ്ട്. നമ്മുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ വിപണിയുടെ ചതിക്കുഴികളാണെന്ന ബോധ്യം ഇതിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ തിരിച്ചറിവിൽ നിന്ന് ആത്മാവിനെ ഉന്നതമായ ദൈവീക പ്രണയത്തിലേക്ക് (ഇഷ്ഖ്) നയിക്കാൻ സദ്റയുടെ ദർശനങ്ങൾ വഴി കാണിക്കുന്നു. ഭൗതികതയുടെ തടവറയിൽ നിന്ന് ആത്മാവിനെ മോചിപ്പിച്ചു പ്രകാശത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയാണ് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം. ആഗ്രഹങ്ങളുടെ അനന്തമായ പ്രയാണം അസംതൃപ്തിയുടെ ചക്രമല്ല, അസ്തിത്വത്തിന്റെ സാന്ദ്രത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഉദാത്തമായ അനുഭവമാണ്. ഈ തിരിച്ചറിവാണ് ആധുനിക മനുഷ്യന് നഷ്ടമായിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്.

ലക്കാന്റെ ചിന്തകളിൽ മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കുന്ന അസ്തിത്വപരമായ അപൂർണ്ണതയെ വിശദീകരിക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ദർശനമാണ് ഭാഷാപരമായ വ്യവസ്ഥയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ അവനുണ്ടാകുന്ന അന്യവൽക്കരണം (Alienation). മനുഷ്യൻ ജനിച്ചുവീഴുന്ന സാംസ്കാരികവും സാമൂഹികവുമായ പ്രതീകാത്മക വ്യവസ്ഥയിൽ (Symbolic Order) സ്വന്തം ചോദനകളെ പ്രകടിപ്പിക്കാൻ ഭാഷയെ ആശ്രയിക്കേണ്ടി വരുമ്പോൾ അവന്റെ യഥാർത്ഥ സത്തക്ക് വലിയ തോതിലുള്ള ഭംഗം സംഭവിക്കുന്നുണ്ട്. തന്റെ ഉള്ളിലെ ആഴത്തിലുള്ള വികാരങ്ങളെയും ചോദനകളെയും പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളാൻ പരിമിതമായ വാക്കുകൾക്ക് സാധിക്കാതെ വരുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ സ്വന്തം യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് നിരന്തരം അകന്നുപോകുന്ന ഒരവസ്ഥയാണ് ലക്കാൻ ഇവിടെ ദർശിക്കുന്നത്. ഭാഷ നൽകുന്ന നിർവചനങ്ങളുടെ തടവറയിൽ അകപ്പെടുന്നതോടെ മനുഷ്യൻ ഒരിക്കലും പരിഹരിക്കാൻ കഴിയാത്ത തരത്തിലുള്ള ഒരു സ്ഥിരമായ അപൂർണ്ണതയിലേക്ക് തള്ളപ്പെടുകയും അത് അവന്റെ ജീവിതത്തിലുടനീളം വലിയൊരു മാനസിക അസ്വസ്ഥതയായി നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതേ ആശയത്തെ തികച്ചും വ്യത്യസ്തവും എന്നാൽ അതിഗംഭീരവുമായ മറ്റൊരു തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുകയാണ് മുല്ലാ സദ്റ തന്റെ ‘ഫഖ്ർ വുജൂദി’ (അസ്തിത്വപരമായ ദാരിദ്ര്യം) എന്ന വിഖ്യാതമായ ദാർശനിക സങ്കല്പത്തിലൂടെ നിർവ്വഹിക്കുന്നത്. സദ്റയുടെ വീക്ഷണത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ മനുഷ്യൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ള എല്ലാ സൃഷ്ടികളും അവയുടെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ സത്തയിൽ തന്നെ അങ്ങേയറ്റം ദരിദ്രരും പാരതന്ത്ര്യം അനുഭവിക്കുന്നവരുമാണ്. ഈ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഒന്നിനും തന്നെ സ്വന്തമായി നിലനിൽപ്പില്ലെന്നും അവയുടെയെല്ലാം നിലനിൽപ്പ് ദൈവമെന്ന പരമമായ അസ്തിത്വത്തിന്റെ പ്രകാശത്തെ നിരന്തരം ആശ്രയിച്ചാണ് ഇരിക്കുന്നത് എന്നും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കുന്നുണ്ട്. ലക്കാൻ മനുഷ്യന്റെ ഈ അവസ്ഥയെ ഒരു ഭാഷാപരമായ പരിമിതിയായോ മനഃശാസ്ത്രപരമായ തകർച്ചയായോ കാണുമ്പോൾ സദ്റ അതിനെ മനുഷ്യസഹജമായ സ്വാഭാവികമായ ഒരവസ്ഥയായിട്ടാണ് അടയാളപ്പെടുത്തുന്നത്. താൻ അസ്തിത്വപരമായി ദൈവത്തോട് കടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന യാഥാർത്ഥ്യം തിരിച്ചറിയുന്നതോടെ മനുഷ്യൻ ഭൗതികമായ അഹങ്കാരങ്ങളിൽ നിന്നും ഉപഭോഗ സംസ്കാരത്തിന്റെ കെണികളിൽ നിന്നും പൂർണ്ണമായി മോചിതനാകുന്നു.

അബോധമനസ്സ് ഭാഷയെപ്പോലെയാണ് ഘടനപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത് എന്ന ലക്കാന്റെ പ്രശസ്തമായ നിരീക്ഷണം മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ചലനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഒന്നാണ്. ഭാഷയിലെ വാക്കുകൾക്ക് (Signifiers) ഒരിക്കലും ഒരു വസ്തുവിന്റെ യഥാർത്ഥ സത്തയെ പൂർണ്ണമായി പ്രതിഫലിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നതിനാൽ അവ മനുഷ്യനെ സത്യത്തിൽ നിന്ന് അകറ്റി നിർത്തുന്ന ഒരു വലിയ മറയായിട്ടാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഒരു വാക്ക് മറ്റൊരു വാക്കിലേക്ക് നീളുന്നതുപോലെ മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളും ഒരു വസ്തുവിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു വസ്തുവിലേക്ക് അനന്തമായി സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയേ ഉള്ളൂ. ഉപഭോഗസംസ്കാരം മനുഷ്യന്റെ ഈ ഭാഷാപരമായ പരിമിതിയെയാണ് വിപണിയിലെ ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ പരസ്യങ്ങളിലൂടെ കൃത്യമായി ചൂഷണം ചെയ്യുന്നത്. വാക്കുകളുടെ വിഭ്രാന്തിയിൽ അകപ്പെടുന്ന ആധുനിക മനുഷ്യൻ ഭൗതിക വസ്തുക്കളുടെ ബാഹ്യരൂപങ്ങളിൽ തന്റെ ആന്തരിക ശൂന്യത മറയ്ക്കാൻ നിരർത്ഥകമായി ശ്രമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ഇസ്‌ലാമിക തത്വചിന്തയുടെയും സൂഫി ചിന്തയുടെയും വെളിച്ചത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തെ ദൈവത്തിന്റെ വാക്കുകളായി (കലിമത്തുല്ല) ദർശിച്ചുകൊണ്ട് സദ്റ ഇതിനൊരു ആത്മീയമായ തിരുത്ത് നൽകുന്നുണ്ട്. സദ്റയുടെ വീക്ഷണത്തിൽ പ്രപഞ്ചത്തിലെ ഓരോ അണുവും ദൈവത്തിന്റെ അസ്തിത്വത്തെയും കാരുണ്യത്തെയും വിളിച്ചോതുന്ന ജീവസ്സുറ്റ അടയാളങ്ങളായിട്ടാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ലക്കാന്റെ ചിന്തയിൽ ഭാഷ മനുഷ്യനെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിന്ന് അകറ്റുന്ന ഒരു തടവറയാണെങ്കിൽ സദ്റയുടെ ചിന്തയിൽ പ്രപഞ്ചമാകുന്ന ദിവ്യമായ ഭാഷയെ ശരിയായി വായിക്കാൻ പഠിക്കുന്നതിലൂടെ മനുഷ്യന് പരമമായ സത്യത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചേരാൻ സാധിക്കും. ഭൗതികമായ വസ്തുക്കളെ കേവല ഉപഭോഗവസ്തുക്കളായി കാണാതെ അവയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ദിവ്യത്വത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തെ ദർശിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹം അതിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തെ കണ്ടെത്തുന്നു.

ഒരു ഉൽപ്പന്നം വാങ്ങി മടുക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും അതേ തെറ്റ് ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയൊരു വസ്തു സ്വന്തമാക്കാൻ മനുഷ്യൻ ഓടുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ് എന്നതിന് ലക്കാൻ നൽകുന്ന മറുപടി ‘ആവർത്തന ചോദന’ (Repetition Compulsion) എന്നാണ്. തന്റെ ഉള്ളിലെ ശൂന്യത മറയ്ക്കാൻ മനുഷ്യൻ നിരന്തരം പരാജയപ്പെടുന്ന ഒരേ തരം ശ്രമങ്ങൾ ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണിത്. വിപണി ഈ ആവർത്തനസ്വഭാവത്തെ മുതലെടുത്തുകൊണ്ട് പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിരന്തരം വിപണിയിൽ ഇറക്കി മനുഷ്യനെ വലിയൊരു സാമ്പത്തിക മനശാസ്ത്രപരമായ ചക്രത്തിൽ തളച്ചിടുന്നു. സദ്റയുടെ ‘സബ്സ്റ്റാൻഷ്യൽ മോഷൻ’ പ്രകാരം ആത്മാവിന് ഒരു ഭൗതിക ബിന്ദുവിൽ നിശ്ചലമായി നിൽക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന യാഥാർത്ഥ്യമാണ് ഈ ആവർത്തനത്തിന് പിന്നിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. മനുഷ്യൻ തന്റെ ആന്തരികമായ ചലനത്തെ ഭൗതികമായ ഒരേ വട്ടത്തിൽ തളച്ചിടുമ്പോഴാണ് ഈ ആവർത്തനച്ചക്രം ഉണ്ടാകുന്നത്. ചലനം വട്ടത്തിലാകാതെ നേർരേഖയിൽ ഉന്നത തലങ്ങളിലേക്ക് ഉയരുമ്പോഴാണ് മനുഷ്യൻ ഈ കെണിയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുന്നത്.

ലക്കാന്റെ ചിന്തകളിൽ മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധികളിലൊന്ന് അവൻ എപ്പോഴും വിഭജിക്കപ്പെട്ട ഒരസ്തിത്വമായി (Split Subject) ജീവിക്കേണ്ടി വരുന്നു എന്നതാണ്. ബോധമനസ്സിന്റെ ബാഹ്യമായ ആവശ്യങ്ങളും അബോധമനസ്സിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ചോദനകളും തമ്മിൽ ഒരിക്കലും യോജിച്ചുപോകാൻ കഴിയാത്ത തരത്തിലുള്ള ഒരു ആന്തരിക വിള്ളൽ മനുഷ്യനിൽ എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്. ഈ പിളർപ്പിനെ മുതലെടുത്തുകൊണ്ടാണ് ആധുനിക ഉപഭോഗസംസ്കാരം വിപണിയിലെ താൽക്കാലിക ഉൽപ്പന്നങ്ങളിലൂടെ മനുഷ്യന് ഒരു വ്യാജമായ പൂർണ്ണത വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നത്. എന്നാൽ മുല്ലാ സദ്റയുടെ ‘സബ്സ്റ്റാൻഷ്യൽ മോഷൻ’ എന്ന വിപ്ലവകരമായ സിദ്ധാന്തത്തിലേക്ക് വരുമ്പോൾ ഈ ആന്തരിക വിഭജനം ഒരു തകർച്ചയായല്ല, മറിച്ച് ആത്മാവിന്റെ ഉന്നതമായ വികാസഘട്ടമായിട്ടാണ് അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നത്. പദാർത്ഥത്തിന്റെ താഴേക്കിടയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ആത്മീയതയുടെ അത്യുന്നത തലങ്ങളിലേക്ക് വളരുന്ന ആത്മാവ് അതിന്റെ പരിണാമ ദശകളിൽ അനുഭവിക്കുന്ന ഒരുതരം വലിഞ്ഞുമുറുക്കലാണ് ലക്കാൻ പറയുന്ന ഈ ആന്തരിക വിള്ളൽ. ആത്മാവ് അതിന്റെ ഭൗതിക ശരീരത്തിന്റെ പരിമിതികൾ വെടിഞ്ഞ് പൂർണ്ണമായ ആത്മീയതയിലേക്ക് എത്തുമ്പോൾ ഈ വിഭജനങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാകുകയും അത് ഏകീകൃതമായ ശുദ്ധ പ്രകാശമായി മാറുകയും ചെയ്യും.

ലക്കാന്റെ ചിന്തയിലെ വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട മറ്റൊരു ആശയമാണ് ‘ഗെയ്‌സ്’ (The Gaze) അഥവാ നമ്മൾ ലോകത്തെ നോക്കുന്നതിനേക്കാൾ ഉപരിയായി ലോകം നമ്മളെ നിരന്തരം നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു എന്ന ഭീതിദമായ അവസ്ഥ. ആധുനിക സോഷ്യൽ മീഡിയയും ഉപഭോഗസംസ്കാരവും മനുഷ്യന്റെ ഈ ആകുലതയെയാണ് വിപണിയിലെ പ്രധാന ഉപാധിയാക്കി മാറ്റുന്നത്. മറ്റുള്ളവരുടെ നോട്ടത്തിൽ താൻ എങ്ങനെയിരിക്കുന്നു എന്ന ബാഹ്യമായ വിലയിരുത്തലുകളെ ആശ്രയിച്ചാണ് ആധുനിക മനുഷ്യൻ തന്റെ സന്തോഷവും സ്വത്വവും കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നത്. ഇസ്‌ലാമിക തത്വചിന്തയിലും സൂഫിസത്തിലും ഇതിന് സമാനമായ എന്നാൽ തികച്ചും സമാധാനപരമായ ‘മുറാഖബ’ എന്നൊരു സങ്കല്പമുണ്ട്. ദൈവം നമ്മെ എപ്പോഴും കാരുണ്യത്തോടെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു എന്ന ആത്മീയ അവബോധമാണിത്. ലക്കാന്റെ ഗെയ്‌സ് മനുഷ്യനിൽ വലിയൊരു ആകുലതയും സ്വത്വപ്രതിസന്ധിയും നിർമ്മിക്കുമ്പോൾ, സദ്റയുടെ ദർശനത്തിൽ ദൈവത്തിന്റെ ആ സർവ്വവ്യാപിയായ നോട്ടത്തെ തിരിച്ചറിയുന്നത് മനുഷ്യന് പരമമായ ആന്തരിക സ്വാതന്ത്ര്യവും ആശ്വാസവുമാണ് നൽകുന്നത്.

ലക്കാൻ പറയുന്ന ‘പ്ലഷർ പ്രിൻസിപ്പിൾ’ എന്നത് താൽക്കാലികമായി ഉണ്ടാകുന്ന അസ്വസ്ഥതകളെ കുറച്ചുകൊണ്ട് ഒരു താൽക്കാലിക സമതുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്താനുള്ള മനസ്സിന്റെ ശ്രമമാണ്. ഉപഭോഗസംസ്കാരം താൽക്കാലികമായി നൽകുന്ന സുഖങ്ങൾ ഇത്തരത്തിലുള്ളതാണെങ്കിലും ഇത് മനുഷ്യനെ യഥാർത്ഥ ആനന്ദത്തിലേക്ക് നയിക്കില്ല. മുല്ലാ സദ്റ തന്റെ തത്വശാസ്ത്രത്തിൽ മുന്നോട്ട് വെക്കുന്ന ‘ഇബ്തിഹാജ്’ എന്ന ആശയം ബുദ്ധിയും ആത്മാവും പരമമായ ജ്ഞാനവുമായി ഒന്നായിത്തീരുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ശാശ്വതമായ ആനന്ദമാണ്. ലൗകികമായ സുഖങ്ങൾ ആത്മാവിനെ മടുപ്പിലേക്ക് നയിക്കുമ്പോൾ, ദൈവീകമായ ഈ ആനന്ദം ആത്മാവിന് കൂടുതൽ കൂടുതൽ ഊർജ്ജം നൽകി അതിനെ ഉന്നതങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ, ജാക്വസ് ലക്കാന്റെ മനോവിശ്ലേഷണവും മുല്ലാ സദ്റയുടെ അസ്തിത്വ ദർശനവും മനുഷ്യന്റെ തൃപ്തിപ്പെടാത്ത ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള രണ്ട് വ്യത്യസ്തവും എന്നാൽ പരസ്പരപൂരകവുമായ വായനകളാണ് നൽകുന്നത്. ആധുനിക ഉപഭോഗസംസ്കാരം മനുഷ്യന്റെ ആന്തരിക ശൂന്യതയെയും അസ്തിത്വപരമായ അഭാവത്തെയും ചൂഷണം ചെയ്യുമ്പോൾ ഈ കെണിയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനുള്ള കൃത്യമായ വഴികളാണ് രണ്ട് ചിന്താധാരകളും കാണിച്ചുതരുന്നത്. ലക്കാൻ മനുഷ്യന്റെ ഈ അവസ്ഥയെ ഒരിക്കലും പരിഹരിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരു മനശാസ്ത്രപരമായ ‘ട്രാജഡി’ ആയി കാണിച്ചുതരുമ്പോൾ മുല്ലാ സദ്റ ആ ട്രാജഡിയെ മറികടക്കാനുള്ള ഒരു ആത്മീയ പ്രയാണമാക്കി മാറ്റുന്നു. ലക്കാൻ മനുഷ്യന്റെ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ നിരർത്ഥകതയെ വെളിപ്പെടുത്തി കൃത്യമായ രോഗനിർണ്ണയം നടത്തുന്നിടത്ത് സദ്റ ആ ആഗ്രഹങ്ങളെ ദൈവീകമായ പ്രണയത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടാനുള്ള ആത്മീയ ഔഷധം നൽകുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ഈ അനന്തമായ പ്രയാണം അസംതൃപ്തിയുടെ അപൂർണ്ണതയിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണതയിലേക്കുള്ള ആത്മാവിന്റെ വിലാപവും അസ്തിത്വത്തിന്റെ സാന്ദ്രത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഉദാത്തമായ അനുഭവവുമാണെന്ന തിരിച്ചറിവിലാണ് ഇരുവരും സന്ധിക്കുന്നതും ഒരു പുതിയ ഐഡിയ രൂപപ്പെടുന്നതും.

References

Écrits: A Selection, Jacques Lacan
The Seminar of Jacques Lacan: Book x1, Jacques Lacan
The Sublime Object of Ideology, Slavoj Žižek
Mulla Sadra and Metaphysics: Modulation of Being, Sajjad H. Rizvi
“The Transcendent Motion of the Soul: Mulla Sadra’s Theory of Substantial Motion and Spiritual Transformation”, Seyed Amir Asghari
“The Dialogue of Desire: Psychoanalysis and Metaphysics”, Adrian Johnston