വിമോചനത്തിന് പുറത്തുള്ള കർതൃത്വം: ഇസ്‌ലാമിക പാരമ്പര്യത്തിൽ സ്ത്രീ ഏജൻസികളുടെ സാധ്യതകൾ

ആധുനിക ഫെമിനിസ്റ്റ് ചിന്തയിൽ ഏജൻസി, അഥവാ കർതൃത്വം, പൊതുവെ വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് സ്വതന്ത്രമായി തീരുമാനിക്കാനും സാമൂഹിക നിയന്ത്രണങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും സ്വന്തം ആഗ്രഹങ്ങളെ പ്രവർത്തിയായി മാറ്റാനും കഴിയുന്ന ശേഷിയെന്ന നിലയിലാണ് വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നത്. പ്രത്യേകിച്ച് ലിബറൽ ഫെമിനിസ്റ്റ് ചിന്തയിൽ വ്യക്തിയുടെ ഓട്ടോണമി, ചോയ്സ്, ഫ്രീഡം, സ്വയം നിർണയാവകാശം എന്നീ ആശയങ്ങൾ സ്ത്രീശാക്തീകരണത്തിന്റെ പ്രധാന മാനദണ്ഡങ്ങളായി മാറിയിട്ടുണ്ട്. ഈ സമീപനത്തിൽ സ്ത്രീയുടെ മേൽ മതം, കുടുംബം, പാരമ്പര്യം, സമൂഹം തുടങ്ങിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ ഏർപ്പെടുത്തുന്ന നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ നിന്ന് പുറത്തുകടക്കാനുള്ള കഴിവ് കർതൃത്വത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രകടനമായി വായിക്കപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയാണ് ഇന്നുള്ളത്. എന്നാൽ ഈ നിർവചനം തന്നെ ഒരു പ്രത്യേക ചരിത്രപരവും സാംസ്കാരികവുമായ മനുഷ്യസങ്കൽപ്പത്തിൽ നിന്നാണ് രൂപപ്പെട്ടതെങ്കിൽ, മറ്റൊരു സാമൂഹിക-മതപരമായ പാരമ്പര്യത്തിൽ ഏജൻസി എന്നത് അതേ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിക്കണമെന്നില്ല. ഈ ചോദ്യമാണ് സബാ മഹ്മൂദിന്റെ Politics of Piety മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സൈദ്ധാന്തിക വെല്ലുവിളികളിലൊന്ന്.

ഇത്തരം വെല്ലുവിളികളാണ് ഇന്നും കേരളത്തിലെ മുസ്‌ലിം സ്ത്രീകൾക്ക്‌ എതിരെയുള്ള കാഴ്ചപ്പാടുകളിലും കാണാനാവുക. ഈജിപ്തിലെ സ്ത്രീകളുടെ mosque movement പഠിച്ചുകൊണ്ട് മഹ്മൂദ് ചോദിക്കുന്നത്, ഒരു സ്ത്രീയുടെ പ്രവർത്തനശേഷിയെ അവൾ സ്ഥാപിതമായ മതപരമായ മാനദണ്ഡങ്ങളെ എത്രത്തോളം ചെറുക്കുന്നു എന്നതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രം അളക്കേണ്ടതുണ്ടോ എന്നതാണ്. 

ഏജൻസിയുടെ ലിബറൽ നിർവചനവും അതിന്റെ പരിധികളും

ലിബറൽ രാഷ്ട്രീയചിന്തയിൽ വ്യക്തി പൊതുവെ സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ സ്വയംഭരണാധികാരിയായാണ് സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങൾ വ്യക്തിയുടെ സ്വതന്ത്ര തീരുമാനങ്ങൾക്ക് തടസ്സമാകുമ്പോൾ അവയെ വിമർശിക്കേണ്ടതും വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം ജീവിതരീതിയും മൂല്യങ്ങളും തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശം ഉറപ്പാക്കേണ്ടതുമാണ് ഈ ചിന്തയുടെ അടിസ്ഥാന നിലപാട്. ഫെമിനിസ്റ്റ് ചിന്ത ഈ ആശയം സ്ത്രീകളുടെ സാമൂഹിക ചരിത്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നപ്പോൾ കുടുംബാധികാരം, പുരുഷാധിപത്യം, മതനിയന്ത്രണം, ലൈംഗിക മാനദണ്ഡങ്ങൾ, തൊഴിൽവ്യവസ്ഥ എന്നിവയെല്ലാം സ്ത്രീയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഘടനകളായി വിശകലനം ചെയ്യപ്പെട്ടു. ഈ ബൗദ്ധിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം നിഷേധിക്കാനാവില്ല. സ്ത്രീയെ ഒരു സ്വതന്ത്ര നൈതിക വ്യക്തിയായി കാണുന്നതിനും വിദ്യാഭ്യാസം, സ്വത്ത്, തൊഴിൽ, രാഷ്ട്രീയ പങ്കാളിത്തം, നിയമപരമായ അവകാശങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനും autonomy എന്ന ആശയം നിർണായകമായി പ്രവർത്തിച്ചു. എന്നാൽ പ്രശ്നം ഉണ്ടാകുന്നത് autonomy-യെ ഏജൻസിയുടെ ഏക മാനദണ്ഡമാക്കുമ്പോഴാണ്. ഒരു വ്യക്തി തന്റെ ജീവിതത്തെ ഒരു മതപരമായ ധാർമ്മിക ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ ക്രമീകരിക്കുകയും അതിന്റെ ഭാഗമായി ചില ആഗ്രഹങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ചില ആചാരങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ, ആ വ്യക്തിയുടെ പ്രവർത്തനശേഷിയെ “സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ അഭാവം” എന്ന് മാത്രം വിശേഷിപ്പിക്കാൻ കഴിയുമോ എന്ന ചോദ്യമാണ് ഇവിടെ ഉയരുന്നത്.

സബാ മഹ്മൂദിന്റെ നിർണായക ഇടപെടൽ

സബാ മഹ്മൂദ് ഈ പ്രശ്നത്തെ വളരെ വ്യത്യസ്തമായ രീതിയിൽ സമീപിക്കുന്നുണ്ട്. ഈജിപ്തിലെ mosque movement-ൽ പങ്കെടുത്തിരുന്ന സ്ത്രീകളുടെ ജീവിതത്തെ ethnographic ആയി പഠിച്ച അവർ, അവരുടെ മതപരമായ ജീവിതത്തെ പുറത്തുനിന്നുള്ള “resistance” എന്ന ഭാഷയിൽ മാത്രം വായിക്കുന്നതിന്റെ പരിമിതിയാണ് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത്. മതപരമായ പഠനം, ഖുർആൻ പാരായണം, ശരീരഭാവങ്ങൾ, വസ്ത്രധാരണം, നമസ്കാരം, വിനയം, ആത്മനിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ സ്ത്രീകൾ സ്വയം ഒരു പ്രത്യേക ധാർമ്മിക വിഷയമായി രൂപപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു. അതിനാൽ അവരുടെ political agency മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ ആദ്യം അവരുടെ ethical agency മനസ്സിലാക്കണമെന്ന് മഹ്മൂദ് വാദിക്കുന്നു. 

ഇവിടെയാണ് ഏജൻസിയുടെ അർത്ഥത്തിൽ നിർണായകമായ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നത്. ഒരു വ്യക്തി അധികാരത്തെ എതിർക്കുമ്പോൾ മാത്രമേ ഏജൻസി പ്രകടമാകൂ എന്ന ധാരണയ്ക്ക് പകരം, അധികാരവും ധാർമ്മിക പരിശീലനവും വ്യക്തിയുടെ സ്വയംരൂപീകരണത്തിൽ തന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെന്ന് മഹ്മൂദ് കാണിക്കുന്നു. അതായത് agency അധികാരത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായ മോചനമെന്നതിനു പകരം, പ്രത്യേക സാമൂഹിക-ധാർമ്മിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ സ്വയം രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള ശേഷിയുമാകാം.

ഈ ആശയം വികസിപ്പിക്കുന്നതിൽ ഫൂക്കോയുടെ technologies of the self എന്ന ആശയം പ്രധാനമാണ്. മനുഷ്യൻ സ്വയം രൂപപ്പെടുത്തുന്നത് നിയമങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും പുറത്തുനിന്ന് നിർബന്ധിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് എന്ന ലളിതമായ മാതൃകയ്ക്ക് പകരം, വ്യക്തികൾ തന്നെ ചില പരിശീലനങ്ങളിലൂടെ സ്വന്തം ശരീരത്തെയും ആഗ്രഹങ്ങളെയും പെരുമാറ്റത്തെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു എന്നതാണ് ഫൂക്കോയുടെ ചിന്തയിലെ പ്രധാന സാധ്യത. മതപരമായ പരിശീലനങ്ങളെ ഈ ആശയത്തിലൂടെ വായിക്കുമ്പോൾ, ഒരു സ്ത്രീ ഹിജാബ് ധരിക്കുന്നത് പുറംലോകത്തിന്റെ നിർബന്ധത്തിന് കീഴടങ്ങുന്ന പ്രവൃത്തിയായി മാത്രം കാണേണ്ടതില്ല. അത് അവൾ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു ധാർമ്മിക ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമായിരിക്കാം. നമസ്കാരം ശരീരത്തിന്റെ ആവർത്തിത പരിശീലനമാണ്; നോമ്പ് ആഗ്രഹത്തിന്റെ നിയന്ത്രണമാണ്; സകാത്ത് സമ്പത്തിനോടുള്ള ബന്ധത്തെ പുനഃക്രമീകരിക്കുന്ന പരിശീലനമാണ്; ഹിജാബ് ശരീരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രത്യേക ധാർമ്മിക ബോധത്തിന്റെ ദൃശ്യപ്രകടനമാണ്. ഈ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ വ്യക്തി സ്വന്തം ശരീരത്തെയും സ്വഭാവത്തെയും രൂപപ്പെടുത്തുകയാണ്.

ഇതിലൂടെ obedience എന്നതും passivity എന്നതും ഒരേ കാര്യമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു. ഒരാൾ ഒരു മതനിയമം അനുസരിക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അവൾക്ക് ഏജൻസി ഇല്ലെന്ന് തീരുമാനിക്കാനാവില്ല. അതുപോലെ അനുസരണത്തിന്റെ എല്ലാ രൂപങ്ങളും ഏജൻസി ആണെന്നും പറയാനാവില്ല. നിർണായകമായ ചോദ്യം, ആ വ്യക്തി ഏത് ധാർമ്മിക ഭാഷയിലാണ് സ്വയം മനസ്സിലാക്കുന്നത്, ഏത് പരിശീലനങ്ങളിലൂടെയാണ് സ്വന്തം വ്യക്തിത്വം നിർമ്മിക്കുന്നത്, ആ പരിശീലനങ്ങളിൽ അവൾ എങ്ങനെ പങ്കാളിയാകുന്നു എന്നതാണ്.

ഈ ചർച്ചയെ കൂടുതൽ വിശാലമാക്കുന്നത് തലാൽ അസദിന്റെ anthropology of secularism ആണ്. മതവും മതേതരത്വവും മനുഷ്യസമൂഹങ്ങളിൽ എല്ലായിടത്തും ഒരേ രീതിയിൽ നിലനിന്നിരുന്ന സ്വാഭാവിക വിഭാഗങ്ങളല്ലെന്നും, “religious” എന്നും “secular” എന്നും പറയുന്ന വിഭാഗങ്ങൾക്കും പ്രത്യേക ചരിത്രപരമായ രൂപീകരണങ്ങളുണ്ടെന്നും അസദ് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമീപനത്തിൽ സെകുലറിസം എന്നത് മതത്തെ പൊതുജീവിതത്തിൽ നിന്ന് സ്വാഭാവികമായി നീക്കം ചെയ്യുന്ന ഒരു നിഷ്പക്ഷ അവസ്ഥയായി കാണാൻ കഴിയില്ല; ആധുനിക രാഷ്ട്രീയവും നിയമവും ശരീരവും subjectivity-യും രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു ചരിത്രപരമായ ഘടനയായി അതിനെ പഠിക്കണം. 

ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഫെമിനിസ്റ്റ് ഏജൻസിയെയും വീണ്ടും പരിശോധിക്കാം. “മതത്തിൽ നിന്ന് മോചിതയാകുക” എന്നത് സ്വാഭാവികമായും എല്ലാ സ്ത്രീകൾക്കും ഒരേ അർത്ഥമുള്ള വിമോചനമാണെന്ന് മുൻകൂട്ടി തീരുമാനിക്കുമ്പോൾ, മതേതര സമൂഹത്തിന്റെ തന്നെ പ്രത്യേക ചരിത്രാനുഭവം universal standard ആയി മാറുന്നു. അസദിന്റെ ചിന്ത ഇവിടെ ഒരു methodological caution നൽകുന്നു: ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ പ്രത്യേക ചരിത്രത്തിൽ രൂപപ്പെട്ട സ്വാതന്ത്ര്യം, സ്വയം നിർണയാധികാരം, മതം എന്നീ ആശയങ്ങളെ മറ്റൊരു സമൂഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തെ വിലയിരുത്താനുള്ള സർവസാധാരണ മാനദണ്ഡങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നതിന് മുമ്പ് അവയുടെ ചരിത്രം പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇവിടെ ഇസ്ലാമിക പാരമ്പര്യത്തെക്കുറിച്ചും (Tradition) സൂക്ഷ്മമായ സമീപനം ആവശ്യമാണ്. ഇസ്‌ലാമിക പാരമ്പര്യം ഒരു ഏകശബ്ദമായ, മാറ്റമില്ലാത്ത നിയമസംവിധാനം എന്ന നിലയിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നത് ചരിത്രപരമായി പര്യാപ്തമല്ല. ഫിഖ്ഹ്, കലാം, തസവ്വുഫ്, ഹദീസ്, തഫ്സീർ, അഖ്‌ലാഖ് തുടങ്ങിയ വിവിധ വിജ്ഞാനശാഖകളിലൂടെ മുസ്‌ലിം സമൂഹങ്ങൾ മനുഷ്യജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് വ്യത്യസ്ത ചർച്ചകൾ വികസിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.

അതുകൊണ്ട് ഇസ്ലാമിക് ഏജൻസി എന്നത് “പാരമ്പര്യത്തെ അനുസരിക്കുക” എന്ന ഒരു വാക്യത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. പാരമ്പര്യത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ വ്യാഖ്യാനം, തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, അനുകരണം, പഠനം, ആത്മപരിശോധന, ഉപദേശം, തർക്കം, പുനർവായന തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുന്നു. ഒരു മുസ്‌ലിം സ്ത്രീ തന്റെ മതപാരമ്പര്യത്തെ സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ പോലും അതിന്റെ വിവിധ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾക്കിടയിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും സ്വന്തം ജീവിതത്തെ ഒരു പ്രത്യേക ധാർമ്മിക മാതൃകയിൽ ക്രമീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ടാകാം.

ഇവിടെ പാരമ്പര്യം എന്നത് വ്യക്തിയുടെ ഏജൻസിയുടെ വിപരീതമല്ല; വ്യക്തിയുടെ ഏജൻസി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു ഭാഷയും സാമൂഹിക ലോകവുമാകാം.

ഇസ്‌ലാമിക പാരമ്പര്യത്തിലെ സ്ത്രീയും നൈതിക വ്യക്തിത്വവും

ഇസ്‌ലാമിക ചിന്തയിൽ മനുഷ്യൻ അവകാശങ്ങളുടെ ഉടമ എന്ന നിലയിൽ മാത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ല; ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള ഒരു നൈതിക വ്യക്തിയായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. തക്ലീഫ്, നിയ്യത്, തഖ്വ, സ്വബ്ർ, അമാനത്ത് തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ അവകാശത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ മാത്രം അല്ല, ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെയും ആത്മപരിശീലനത്തിന്റെയും ഭാഷയിലും വിശദീകരിക്കുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് ഒരു ഇസ്‌ലാമിക സ്ത്രീയുടെ ഏജൻസിയെ പഠിക്കുമ്പോൾ “അവൾക്ക് എന്ത് ചെയ്യാൻ അനുവാദമുണ്ട്?” എന്ന ചോദ്യത്തോടൊപ്പം “അവൾ സ്വയം എന്തുതരം മനുഷ്യയായി രൂപപ്പെടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു?” എന്ന ചോദ്യവും ചോദിക്കേണ്ടിവരുന്നു. ഈ രണ്ടാമത്തെ ചോദ്യം ലിബറൽ ഫെമിനിസത്തിന്റെ ചില രൂപങ്ങൾ സാധാരണയായി മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന choice-centered model-നെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു.

ഇവിടെയാണ് സ്ത്രീയുടെ വിദ്യാഭ്യാസം, മതപഠനം, കുടുംബജീവിതം, തൊഴിൽ, സാമൂഹിക സേവനം, പൊതുപങ്കാളിത്തം തുടങ്ങിയ മേഖലകളെ ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കേണ്ടത്. മതപരമായ പ്രതിബദ്ധതയുള്ള ഒരു സ്ത്രീ സർവകലാശാലാ വിദ്യാഭ്യാസം നേടുകയും ഗവേഷണം നടത്തുകയും അധ്യാപികയാവുകയും സാമൂഹിക സേവനത്തിൽ പങ്കെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ, അവളുടെ ഏജൻസിയെ അവൾ സ്വീകരിച്ച മതപരമായ ജീവിതരീതിയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് മാത്രം അളക്കുന്നത് അവളുടെ ജീവിതാനുഭവത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നഷ്ടപ്പെടുത്തും.

എങ്കിലും ഈ സൈദ്ധാന്തിക സമീപനം മതപരമായ എല്ലാ സാമൂഹിക ഘടനകളെയും വിമർശനാതീതമാക്കുന്നില്ല. “ഇത് പാരമ്പര്യമാണ്” എന്ന വാദം മാത്രം ഒരു സ്ഥാപനത്തിന്റെ അധികാരബന്ധങ്ങളെ ന്യായീകരിക്കുന്നതിനുള്ള മതിയായ കാരണമാകില്ല. സ്ത്രീകൾക്ക് സ്വന്തം മതപരമായ പാരമ്പര്യത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കാനും ചോദ്യം ചെയ്യാനും പഠിക്കാനും അതിനുള്ളിൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ കണ്ടെത്താനും കഴിയുന്നുണ്ടോ എന്നത് പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഇവിടെ ഏജൻസിയുടെ ഒരു കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമായ നിർവചനം ആവശ്യമായി വരുന്നു. “Agency is neither pure resistance nor simple obedience.” ഏജൻസി എന്നത് അധികാരം, പാരമ്പര്യം, ശരീരം, ആഗ്രഹം, വിശ്വാസം, സാമൂഹികബന്ധങ്ങൾ, വിജ്ഞാനം എന്നിവയുടെ ഇടയിൽ വ്യക്തി സ്വയം രൂപപ്പെടുത്തുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. മഹ്മൂദിന്റെ പഠനം ഈ ചോദ്യത്തെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുവരുമ്പോൾ അസദിന്റെ സെകുലറിസത്തോടുള്ള വിമർശനം അതിന് കൂടുതൽ വിശാലമായ ചരിത്രപരമായ പശ്ചാത്തലം നൽകുന്നു. മതവും സെകുലറിസവും രണ്ടും മനുഷ്യരെ പ്രത്യേക രീതിയിൽ സബ്ജക്ടുകളാക്കി രൂപപ്പെടുത്തുന്ന സാമൂഹിക ഘടനകളായി പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്. 

അതിനാൽ ഇസ്‌ലാമിക പാരമ്പര്യത്തിൽ സ്ത്രീയുടെ ഏജൻസിയെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായ വഴി “മതം സ്ത്രീയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നുണ്ടോ?” എന്ന ഒറ്റ ചോദ്യത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നതല്ല. അതിനു പകരം “മതപരമായ ഒരു ധാർമ്മിക ലോകത്തിനുള്ളിൽ സ്ത്രീ എങ്ങനെയാണ് സ്വയം ഒരു നൈതിക വ്യക്തിയായി രൂപപ്പെടുന്നത്?” എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങേണ്ടതുണ്ട്. ഈ മാറ്റം ഫെമിനിസ്റ്റ് അന്വേഷണത്തെ ദുർബലമാക്കുന്നില്ല; മറിച്ച് അതിന്റെ അന്വേഷണപരിധി വിപുലീകരിക്കുന്നു.

കർതൃത്വം, ശരീരം, സാമൂഹിക ഇടം

ഏജൻസിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ചർച്ചയിൽ ശരീരത്തിന്റെ സ്ഥാനം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പാശ്ചാത്യ ഫെമിനിസ്റ്റ് ചിന്തയുടെ ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ സ്ത്രീയുടെ ശരീരം പുരുഷാധിപത്യത്തിന്റെ നിയന്ത്രണങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തുന്ന പ്രധാന സ്ഥലമായി വായിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. വസ്ത്രധാരണം, ലൈംഗികത, സൗന്ദര്യബോധം, പ്രസവം, കുടുംബം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ സാമൂഹിക മാനദണ്ഡങ്ങൾ സ്ത്രീയുടെ ശരീരത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന അധികാരരൂപങ്ങളായി വിശകലനം ചെയ്യപ്പെട്ടു. എന്നാൽ Judith Butler-ന്റെ gender performativity സംബന്ധിച്ച ചർച്ചകൾ ശരീരം സ്വാഭാവികമായി നൽകിയിരിക്കുന്ന ഒരു സ്ഥിരമായ സാമൂഹിക വസ്തുതയല്ലെന്നും, ആവർത്തിതമായ സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയും മാനദണ്ഡങ്ങളിലൂടെയും അത് അർത്ഥവത്താകുന്നുവെന്നും കാണിക്കുന്നു. ഈ സമീപനം Islamic piety-യുടെ പഠനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ശരീരം മതപരമായ അർത്ഥങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്ന ഒരു സജീവ മാധ്യമമാണെന്ന് കാണാൻ കഴിയും. ഹിജാബ്, നമസ്കാരത്തിലെ ശരീരഭാവങ്ങൾ, നോമ്പ്, സംസാരത്തിലെ നിയന്ത്രണം, പൊതുസ്ഥലത്തെ പെരുമാറ്റം എന്നിവ ഓരോന്നും ശരീരത്തെ ഒരു പ്രത്യേക ethical subject ആയി രൂപപ്പെടുത്തുന്ന പരിശീലനങ്ങളായി വായിക്കാവുന്നതാണ്.

ഇതോടൊപ്പം Lila Abu-Lughod മുന്നോട്ടുവച്ച വിമർശനവും പ്രസക്തമാണ്. മുസ്‌ലിം സ്ത്രീകളെ എല്ലായ്പ്പോഴും “വിമോചിപ്പിക്കപ്പെടേണ്ട സ്ത്രീകൾ” എന്ന ഏക രൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നത് അവരുടെ സ്വന്തം ചരിത്രപരവും സാംസ്കാരികവുമായ ജീവിതാനുഭവങ്ങളെ മറച്ചുവയ്ക്കാൻ ഇടയാക്കുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ “ഏജൻസി” എന്ന പദം പോലും പുറത്തുനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന ഒരു മാനദണ്ഡമായി മാറാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്. ഒരു സ്ത്രീ സ്വന്തം ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് നടത്തുന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ അവൾ ജീവിക്കുന്ന സാമൂഹിക ലോകത്തിന്റെ ഭാഷയിലും മൂല്യങ്ങളിലും രൂപപ്പെട്ടവയായിരിക്കും. അതുകൊണ്ട് ഒരു മുസ്‌ലിം സ്ത്രീയുടെ ഏജൻസി മനസ്സിലാക്കാൻ അവൾ എന്താണ് നിരസിക്കുന്നത് എന്നതോടൊപ്പം അവൾ എന്താണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്, എന്തിനാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്, ആ സ്വീകരണം അവളുടെ വ്യക്തിത്വത്തെ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു എന്നതും പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

മതപരമായ കർതൃത്വവും പൊതുമണ്ഡലവും

ഇവിടെ ഇസ്ലാമിക നവോത്ഥാന പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ സാമൂഹിക പ്രാധാന്യവും ശ്രദ്ധേയമാണ്. ആസിഫ് ബായതിനെ പോലുള്ള സാമൂഹ്യശാസ്ത്രജ്ഞർ സമകാലിക ഇസ്ലാമിക പ്രസ്ഥാനങ്ങളെ രാഷ്ട്രീയ സംഘടനകളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കാതെ, സാധാരണ മനുഷ്യർ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സാമൂഹിക മാറ്റങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. മതപരമായ പഠനവൃത്തങ്ങൾ, ചാരിറ്റി നെറ്റ്വർക്കുകൾ, വിദ്യാഭ്യാസ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, മസ്ജിദ് കേന്ദ്രീകൃത അസോസിയേഷനുകൾ, സ്ത്രീകളുടെ പഠന സർക്കിളുകൾ തുടങ്ങിയവ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളുടെ ഔദ്യോഗിക ഘടനയ്ക്ക് പുറത്തും സാമൂഹിക ഏജൻസി രൂപപ്പെടുന്ന ഇടങ്ങളാണ്. ഇതിലൂടെ പൊതുമണ്ഡലത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരേയൊരു വഴി സെകുലറൈസേഷൻ അല്ലെന്ന് കാണാം.

മതപരമായ പൊതുപങ്കാളിത്തം പലപ്പോഴും പാശ്ചാത്യ പൊതുമണ്ഡലത്തിന്റെ (public sphere) മാതൃകയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും. ഒരു സ്ത്രീ സാമൂഹിക സേവനത്തിൽ പങ്കെടുക്കുകയും മതപഠന ക്ലാസുകൾ സംഘടിപ്പിക്കുകയും കുടുംബ-സമുദായ വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ നേതൃത്വം നൽകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അവളുടെ പ്രവർത്തനത്തെ “സ്വകാര്യ മതപ്രവർത്തനം” എന്ന വിഭാഗത്തിൽ മാത്രം അടച്ചിടുന്നത് അവളുടെ സാമൂഹിക സ്വാധീനത്തെ കുറച്ചുകാണാൻ ഇടയാക്കും. ചാൾസ് ഹിഷ്കിന്ദിന്റെ ഇസ്ലാമിക നൈതിക പാരമ്പര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങൾ ഈ വിഷയത്തിൽ ശ്രദ്ധേയമാണ്. മതപരമായ പ്രഭാഷണങ്ങളും ശബ്ദസംസ്കാരങ്ങളും കേൾക്കുന്നതിലൂടെ ആളുകൾ സ്വന്തം ജീവിതത്തെ ധാർമ്മികമായി പുനഃക്രമീകരിക്കുന്ന രീതിയെയാണ് അദ്ദേഹം ശ്രദ്ധിക്കുന്നത്. ഇവിടെ മതകീയ അനുഷ്ഠാനം വ്യക്തിയുടെ സ്വകാര്യ വിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രകടനം മാത്രമല്ല, സാമൂഹിക സബ്ജക്ടിവിറ്റി രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു പ്രക്രിയ കൂടിയാണ്.

ഇസ്ലാമിക പാരമ്പര്യത്തിനുള്ളിലെ വിമർശനവും പുനർവ്യാഖ്യാനവും

ഇസ്‌ലാമിക പാരമ്പര്യത്തെ ഏജൻസിയുടെ എതിരാളിയായി കാണുന്നതും അതിനെ പൂർണ്ണമായും “harmonious tradition” ആയി അവതരിപ്പിക്കുന്നതും ഒരുപോലെ അപര്യാപ്തമാണ്. പാരമ്പര്യത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ വ്യത്യസ്ത ഫിഖ്ഹ് അഭിപ്രായങ്ങളും സാമൂഹിക വ്യാഖ്യാനങ്ങളും സ്ത്രീകളുടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സമീപനങ്ങളും പൊതുപങ്കാളിത്തത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകളും നിലനിന്നിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ “Islamic position” എന്ന ഏകവചന പ്രയോഗം പലപ്പോഴും ചരിത്രത്തിന്റെ വൈവിധ്യത്തെ മറയ്ക്കുന്നു.

ലൈല അഹ്‌മദിന്റെ സ്ത്രീയും ഇസ്‌ലാമിക ചരിത്രവും സംബന്ധിച്ച പഠനങ്ങൾ ഇവിടെ ഒരു വ്യത്യസ്തമായ ചരിത്രപരമായ കാഴ്ചപ്പാട് നൽകുന്നു. ഇസ്‌ലാമിക സമൂഹങ്ങളിലെ സ്ത്രീയുടെ സ്ഥാനം മതഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ വ്യാഖ്യാനം കൊണ്ടു മാത്രം നിർണയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ല; രാഷ്ട്രീയ ഘടനകൾ, സാമൂഹിക വർഗ്ഗങ്ങൾ, സാമ്രാജ്യത്വ ഇടപെടലുകൾ, പ്രാദേശിക സംസ്കാരങ്ങൾ എന്നിവയും അതിനെ രൂപപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. അതിനാൽ സ്ത്രീയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏതൊരു ഇസ്ലാമിക വ്യവഹാരത്തെയും അതിന്റെ സാമൂഹിക ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് വായിക്കാൻ കഴിയില്ല.

ഇവിടെയാണ് ഇസ്ലാമിക് ഫെമിനിസത്തിന്റെ സാധ്യതയും ആരംഭിക്കുന്നത്. ഫെമിനിസ്റ്റ് ഏജൻസി എന്നത് പാശ്ചാത്യ മാതൃകയുടെ പൂർണ്ണ അനുകരണം എന്ന നിലയിൽ കാണേണ്ടതില്ല. ഖുർആനിക മനുഷ്യസങ്കൽപ്പം, നീതി, ഉത്തരവാദിത്തം, വിജ്ഞാനം, നൈതിക സമത്വം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സ്ത്രീയുടെ അവകാശങ്ങളും സാമൂഹിക പങ്കാളിത്തവും പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാനുള്ള ശ്രമമായി ഇസ്ലാമിക് ഫെമിനിസത്തെ മനസ്സിലാക്കാം. ഈ ശ്രമം പാരമ്പര്യത്തെ പൂർണ്ണമായി നിരസിക്കണമെന്നില്ല; പാരമ്പര്യത്തിനുള്ളിലെ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്ന വ്യാഖ്യാന സാധ്യതകളെ കണ്ടെത്തുകയും പുതിയ ചരിത്രസാഹചര്യങ്ങളുമായി അവയെ സംവദിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യാം.

അതിനാൽ ഇസ്ലാമിക് ഏജൻസി എന്നത് “പാശ്ചാത്യ ഫെമിനിസത്തിന് പകരമുള്ള മറ്റൊരു പ്രത്യയശാസ്ത്രം” എന്നതിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. മനുഷ്യന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം, ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്തം, ശരീരപരിശീലനം, സാമൂഹിക ബന്ധം, ദൈവത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം എന്നിവയെ ഒരുമിച്ച് പരിഗണിക്കുന്ന ഒരു വ്യത്യസ്ത മനുഷ്യദർശനമായി അതിനെ വികസിപ്പിക്കാം. ഇതിലൂടെ ഏജൻസിയുടെ അർത്ഥം കൂടുതൽ വിശാലമാകുന്നു: അധികാരത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുനിൽക്കാനുള്ള കഴിവ് മാത്രമല്ല, ഒരു പ്രത്യേക നൈതിക ലോകത്തിനുള്ളിൽ അർത്ഥവത്തായ ജീവിതം നിർമ്മിക്കാനുള്ള കഴിവും ഏജൻസിയുടെ ഭാഗമാകുന്നു.