ഗസ്സക്ക് ശേഷമുള്ള അബ്രഹാം ഉടമ്പടി: പശ്ചിമേഷ്യൻ ഭൗമരാഷ്ട്രീയത്തിലെ മാറിയ പശ്ചാത്തലവും പുതിയ യാഥാർഥ്യങ്ങളും

അബ്രഹാം ഉടമ്പടിയുടെ ഉത്ഭവവും സൈദ്ധാന്തിക അടിത്തറയും

പശ്ചിമേഷ്യൻ നയതന്ത്ര ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും നിർണ്ണായകവും സങ്കീർണ്ണവുമായ ഒരു അധ്യായമാണ് 2020 സെപ്റ്റംബർ 15ന് അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിലെ വൈറ്റ് ഹൗസിൽ വെച്ച് ഒപ്പുവെക്കപ്പെട്ട അബ്രഹാം ഉടമ്പടി (Abraham Accords). അമേരിക്കൻ പ്രസിഡൻ്റ് ഡൊണാൾഡ് ട്രംപിൻ്റെ ഒന്നാം ഭരണകാലത്ത് രൂപംകൊണ്ട ഈ നയതന്ത്ര കാൽവെപ്പ്, ദശാബ്ദങ്ങളായി പശ്ചിമേഷ്യയിൽ നിലനിന്നിരുന്ന പരമ്പരാഗത സംഘർഷ പരിഹാര മാതൃകകളെ പൂർണ്ണമായും മാറ്റിയെഴുതുന്ന ഒന്നായിരുന്നു. ഈ കരാറിലൂടെ ഇസ്രായേലും യുണൈറ്റഡ് അറബ് എമിറേറ്റ്സും (യുഎഇ), ബഹ്‌റൈനും തമ്മിലുള്ള നയതന്ത്ര ബന്ധങ്ങൾ ഔദ്യോഗികമായി സാധാരണ നിലയിലായി (Normalization of relations). അധികം വൈകാതെ തന്നെ ആഫ്രിക്കൻ വൻകരയിൽ നിന്ന് മൊറോക്കോയും ഈ ഉടമ്പടിയുടെ ഭാഗമായി മാറി. സുഡാനുമായി നയതന്ത്ര ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ ഇസ്രായേൽ ആരംഭിച്ചെങ്കിലും, സുഡാനിലെ ആഭ്യന്തര സംഘർഷങ്ങളും രാഷ്ട്രീയ അസ്ഥിരതയും കാരണം അത് പൂർണ്ണരൂപത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നില്ല. 1979ൽ ഈജിപ്തും 1994ൽ ജോർദാനും ഇസ്രായേലുമായി സമാധാന കരാറുകളിൽ ഒപ്പുവെച്ചിരുന്നെങ്കിലും, അവരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി യുഎഇയും ബഹ്‌റൈനും ഇസ്രായേലുമായി നേരിട്ടൊരു യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്ന രാജ്യങ്ങളല്ല എന്ന വസ്തുത ഈ ഉടമ്പടിയുടെ സവിശേഷതയാണ്. പശ്ചിമേഷ്യയിലെ നിലവിലുള്ള ഭൗമരാഷ്ട്രീയ (Geopolitics) പിരിമുറുക്കങ്ങൾ ലഘൂകരിക്കുക എന്നതായിരുന്നു അബ്രഹാം ഉടമ്പടിയുടെ പ്രാഥമിക ലക്ഷ്യം.

അറബ് ലോകത്തെ മിതവാദികളായ രാജ്യങ്ങളുമായി ഇസ്രായേലിനെ ഒന്നിപ്പിക്കുക വഴി, ദീർഘകാലമായി നിലനിൽക്കുന്ന ശത്രുത ഇല്ലാതാക്കാൻ അമേരിക്ക ലക്ഷ്യമിട്ടു. ഇതിന് പകരമായി, അറബ് രാജ്യങ്ങൾക്ക് നൂതന സാങ്കേതികവിദ്യകളിലേക്കും പുതിയ വ്യാപാര അവസരങ്ങളിലേക്കും പ്രവേശനം ലഭിക്കുമെന്നതായിരുന്നു പ്രധാന ആകർഷണം. സാമ്പത്തികവും വാണിജ്യപരവുമായ നേട്ടങ്ങൾ മുൻനിർത്തി രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷങ്ങൾ പരിഹരിക്കുക എന്ന ‘ഭൗമസാമ്പത്തിക’ (Geoeconomic) തന്ത്രമാണ് ഇവിടെ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടത്. 2019 ജൂണിൽ ട്രംപിൻ്റെ മരുമകനും ഉപദേശകനുമായിരുന്ന ജാരെഡ് കുഷ്നർ ബഹ്‌റൈനിൽ വെച്ച് സംഘടിപ്പിച്ച ‘സമാധാനത്തിൽ നിന്ന് സമൃദ്ധിയിലേക്ക്’ (Peace to Prosperity) എന്ന ശിൽപശാലയാണ് ഈ ആശയത്തിന് ശക്തമായ അടിത്തറ പാകിയത്. ഈ രാജ്യങ്ങളെല്ലാം തന്നെ ഇറാനെ ഒരു പൊതുവായ തന്ത്രപ്രധാന ഭീഷണിയായി കണ്ടിരുന്നു എന്നതും ഈ സഖ്യ രൂപീകരണത്തിന് ആക്കം കൂട്ടി.

അമേരിക്കയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഈ ഉടമ്പടിക്ക് വളരെ വ്യക്തമായ ഇരട്ട ലക്ഷ്യങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. ഒന്നാമതായി, പശ്ചിമേഷ്യൻ മേഖലയുടെ സുരക്ഷാ ഗ്യാരൻ്റർ (Security Guarantor) എന്ന നിലയിലുള്ള അമേരിക്കയുടെ സ്ഥാനം കൂടുതൽ ഊട്ടിയുറപ്പിക്കുക. രണ്ടാമതായി, ദീർഘകാലമായി പരിഹരിക്കപ്പെടാതെ കിടക്കുന്ന ഇസ്രായേൽ-ഫലസ്തീൻ സംഘർഷത്തെ മറികടന്ന് മുന്നോട്ട് പോവുക. ഫലസ്തീൻ പ്രശ്നത്തിന് ഒരു അന്തിമ പരിഹാരം കാണാതെ തന്നെ അറബ് രാജ്യങ്ങളുമായി ഇസ്രായേലിന് ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാൻ കഴിയും എന്ന് ഈ ഉടമ്പടി തെളിയിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ഇതിനുപുറമെ, നിർമിത ബുദ്ധി (AI), സൈബർ സുരക്ഷ, ഹരിത സാങ്കേതികവിദ്യ തുടങ്ങിയ നൂതന മേഖലകളിലുൾപ്പെടെ ചൈന പശ്ചിമേഷ്യയിൽ അതിവേഗം വർധിപ്പിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സ്വാധീനത്തെ പ്രതിരോധിക്കാനും അമേരിക്ക ഈ ഉടമ്പടിയിലൂടെ ശ്രമിച്ചു. പിന്നീട് അധികാരത്തിൽ വന്ന ജോ ബൈഡൻ ഭരണകൂടവും ഈ ഉടമ്പടിയെ പിന്തുണയ്ക്കുകയും, പശ്ചിമേഷ്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാമ്പത്തിക-രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയായ സൗദി അറേബ്യയെക്കൂടി ഇതിൻ്റെ ഭാഗമാക്കാൻ വലിയ തോതിലുള്ള നയതന്ത്ര ശ്രമങ്ങൾ നടത്തുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ 2023 ഒക്ടോബർ 7ന് ഹമാസ് ഇസ്രായേലിൽ നടത്തിയ അപ്രതീക്ഷിത ആക്രമണവും, അതിനെത്തുടർന്ന് ഇസ്രായേൽ ഗസ്സയിൽ ആരംഭിച്ച വിനാശകരമായ യുദ്ധവും ഈ നയതന്ത്ര നീക്കങ്ങളെ പൂർണ്ണമായും സ്തംഭിപ്പിച്ചു. പതിനായിരക്കണക്കിന് സാധാരണക്കാരുടെ മരണത്തിനും ഗസ്സയുടെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ്ണ നാശത്തിനും കാരണമായ ഇസ്രായേലിൻ്റെ സൈനിക നടപടി ആഗോളതലത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് അറബ്-ഇസ്ലാമിക ലോകത്ത് വലിയ വിമർശനങ്ങൾ ക്ഷണിച്ചുവരുത്തി. എന്നിരുന്നാലും, ചരിത്രപരമായ ഈ ഉടമ്പടി ഈ യുദ്ധത്തെ അത്ഭുതകരമായി അതിജീവിച്ചു എന്നത് അന്താരാഷ്ട്ര ബന്ധങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഒരു സുപ്രധാന പഠനവിഷയമാണ്.

ഗസ്സ യുദ്ധത്തിൻ്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങളും ഉടമ്പടിയുടെ അതിജീവനവും

ഗസ്സയിലെ യുദ്ധം പശ്ചിമേഷ്യയിലുടനീളം വലിയ ജനകീയ പ്രക്ഷോഭങ്ങൾക്ക് കാരണമായി. അറബ് ജനത ഇസ്രായേലുമായുള്ള ബന്ധം സാധാരണ നിലയിലാക്കുന്നതിനെതിരെ ശക്തമായി രംഗത്തുവന്നു. പൗരസമൂഹങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സമ്പർക്കങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക വിനിമയങ്ങൾ, വിനോദസഞ്ചാരം എന്നിവ ഗണ്യമായി കുറയുകയോ പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാവുകയോ ചെയ്തു. എന്നാൽ, ഈ ജനകീയ എതിർപ്പുകൾക്കിടയിലും സർക്കാർ തലത്തിലുള്ള ഔദ്യോഗിക നയതന്ത്ര ബന്ധങ്ങളും സാമ്പത്തിക-വ്യാപാര ബന്ധങ്ങളും ഒരു പരിധിവരെ നിലനിർത്താൻ അബ്രഹാം ഉടമ്പടിയിൽ ഒപ്പുവെച്ച രാജ്യങ്ങൾ ബോധപൂർവ്വം ശ്രദ്ധിച്ചു. തങ്ങളുടെ ദീർഘകാല തന്ത്രപരമായ നേട്ടങ്ങൾ മുൻനിർത്തിയാണ് യുഎഇ, ബഹ്‌റൈൻ, മൊറോക്കോ എന്നീ രാജ്യങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൻ്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ ഔദ്യോഗിക തലത്തിൽ കൈകാര്യം ചെയ്തത്.

അബ്രഹാം ഉടമ്പടി ഒപ്പുവെച്ചതിന് ശേഷം ഇസ്രായേലുമായി ഏറ്റവും വേഗത്തിൽ വാണിജ്യ-നയതന്ത്ര ബന്ധങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചെടുത്തത് യുഎഇ ആണ്. ഇരു രാജ്യങ്ങളും വളരെ വേഗത്തിൽ തന്നെ പരസ്പരമുള്ള വിസ നിബന്ധനകൾ എടുത്തുകളയുകയും വാണിജ്യ തലസ്ഥാനങ്ങളായ ദുബായിൽ നിന്നും അബുദാബിയിൽ നിന്നും തെൽ അവീവിലേക്ക് നേരിട്ടുള്ള വിമാന സർവീസുകൾ ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. 2022ൽ ഇവർ ചരിത്രപരമായ ഒരു സ്വതന്ത്ര വ്യാപാര കരാറിലും സമഗ്ര സാമ്പത്തിക പങ്കാളിത്ത കരാറിലും ഒപ്പുവെച്ചു. 2022ൽ കേവലം 2.5 ബില്യൺ ഡോളറായിരുന്ന ഉഭയകക്ഷി വ്യാപാരം 2027ഓടെ 10 ബില്യൺ ഡോളറായി ഉയർത്തുക എന്നതായിരുന്നു ഈ കരാറുകളുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം. സാങ്കേതികവിദ്യ, അടിസ്ഥാന സൗകര്യ വികസനം, കൃഷി, സൈബർ സുരക്ഷ തുടങ്ങിയ നിരവധി മേഖലകളിൽ ഈ പങ്കാളിത്തം വളരെ പ്രകടമായിരുന്നു. കൂടാതെ, ഭൗമരാഷ്ട്രീയ അതിർത്തികൾ ഭേദിച്ച് ഇന്ത്യ, ഇസ്രായേൽ, യുഎഇ, അമേരിക്ക എന്നീ നാല് രാജ്യങ്ങൾ ചേർന്ന് 2023 സെപ്റ്റംബറിൽ രൂപീകരിച്ച ‘I2U2’ പങ്കാളിത്തം, ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയും സാങ്കേതികവിദ്യയും ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ള മറ്റൊരു സുപ്രധാന കാൽവെപ്പായിരുന്നു. ഈ ക്വാഡ്രിലാറ്ററൽ പങ്കാളിത്തം വഴി ഗുജറാത്തിൽ ഹൈബ്രിഡ് പുനരുപയോഗ ഊർജ പദ്ധതികൾ ആരംഭിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചതും ശ്രദ്ധേയമാണ്.

യുഎഇ (സാമ്പത്തിക-തന്ത്രപ്രധാന ബന്ധങ്ങൾ)

അബ്രഹാം ഉടമ്പടിക്ക് ശേഷം ഇസ്രായേലുമായി ഏറ്റവും വേഗത്തിൽ വാണിജ്യ-നയതന്ത്ര ബന്ധങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചെടുത്തത് യുഎഇ ആണ്. വിസ നിബന്ധനകൾ ഒഴിവാക്കിയും, നേരിട്ടുള്ള വിമാന സർവീസുകൾ ആരംഭിച്ചും, ഉഭയകക്ഷി വ്യാപാരം 10 ബില്യൺ ഡോളറായി ഉയർത്താൻ ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ള സ്വതന്ത്ര വ്യാപാര കരാറിലൂടെയും ഈ ബന്ധം വളരെ വേഗം ദൃഢമായി. ഇതിനുപുറമെ ഇന്ത്യയും അമേരിക്കയും ഉൾപ്പെടുന്ന ‘I2U2’ കൂട്ടായ്മയിലും ഇരു രാജ്യങ്ങളും സഹകരിക്കുന്നുണ്ട്. ഗസ്സ വംശഹത്യ വിനോദസഞ്ചാര മേഖലയിലും സംയുക്ത സംരംഭങ്ങളിലും ഇടിവുണ്ടാക്കിയെങ്കിലും, ചെങ്കടൽ പ്രതിസന്ധിയെ മറികടക്കാൻ ഇസ്രായേലിലേക്ക് പുതിയൊരു കരമാർഗം തുറക്കാൻ യുഎഇ തയ്യാറായത് ഈ ബന്ധത്തിന്റെ തന്ത്രപ്രധാനമായ പ്രതിരോധശേഷി വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ബഹ്‌റൈൻ (സുരക്ഷാ മുൻഗണനകൾ)

യുഎഇയിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി, സാമ്പത്തിക നേട്ടങ്ങളേക്കാൾ പ്രാദേശിക സുരക്ഷയ്ക്കാണ് ബഹ്‌റൈൻ ഇസ്രായേലുമായുള്ള ബന്ധത്തിൽ മുൻഗണന നൽകുന്നത്. അമേരിക്കൻ നാവികസേനയുടെ അഞ്ചാം കപ്പൽപ്പടയുടെ ആസ്ഥാനമായ ബഹ്‌റൈൻ, 2022ൽ ഇസ്രായേലുമായി ഔദ്യോഗിക സുരക്ഷാ കരാർ ഒപ്പുവെക്കുന്ന ആദ്യ ഗൾഫ് രാജ്യമായി മാറി. ഗസ്സ വംശഹത്യയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ രാജ്യത്ത് ജനകീയ പ്രതിഷേധങ്ങൾ ശക്തമാവുകയും ഇസ്രായേൽ അംബാസഡർ രാജ്യം വിടുകയും ചെയ്‌തെങ്കിലും, അബ്രഹാം ഉടമ്പടിയിൽ നിന്ന് പിന്മാറാൻ ബഹ്‌റൈൻ തയ്യാറായില്ല. പകരം, നൂതന ഡ്രോണുകൾ വാങ്ങുന്നതിലും രഹസ്യാന്വേഷണ ഏജൻസികൾക്ക് പരിശീലനം നൽകുന്നതിലും ഉൾപ്പെടെയുള്ള സുരക്ഷാ സഹകരണങ്ങൾ അവർ തുടർന്നുപോരുന്നു.

മൊറോക്കോ (പരമാധികാരവും സാംസ്കാരിക ബന്ധവും)

പടിഞ്ഞാറൻ സഹാറയുടെ മേലുള്ള തങ്ങളുടെ പരമാധികാരത്തിന് അമേരിക്കയുടെ ഔദ്യോഗിക അംഗീകാരം ലഭിച്ചതാണ് ഇസ്രായേലുമായി നയതന്ത്ര ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാൻ ആഫ്രിക്കൻ രാജ്യമായ മൊറോക്കോയെ പ്രധാനമായും പ്രേരിപ്പിച്ചത്. ഗസ്സ വംശഹത്യ വിനോദസഞ്ചാര മേഖലയെ ബാധിച്ചെങ്കിലും, വാഹന നിർമാണ മേഖലയിലുൾപ്പെടെയുള്ള വാണിജ്യ ബന്ധങ്ങളും സർവ്വകലാശാലകൾ തമ്മിലുള്ള അക്കാദമിക സഹകരണങ്ങളും റദ്ദാക്കാതെ നിലനിർത്താൻ മൊറോക്കോ ശ്രദ്ധിച്ചിട്ടുണ്ട്.

സൗദി അറേബ്യ (ഫലസ്തീൻ വ്യവസ്ഥയും പ്രതിസന്ധിയും)

അബ്രഹാം ഉടമ്പടിയിൽ ഔദ്യോഗികമായി ഒപ്പുവെച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും, പശ്ചിമേഷ്യൻ സമാധാന ശ്രമങ്ങളിൽ സൗദി അറേബ്യയുടെ നിലപാട് ഏറെ നിർണ്ണായകമാണ്. ‘വിഷൻ 2030’ പദ്ധതിയുടെ വിജയത്തിനായി ഇസ്രായേലിന്റെ നൂതന സാങ്കേതികവിദ്യകൾ ലക്ഷ്യമിട്ട്, വാണിജ്യ വിമാനങ്ങൾക്ക് സൗദി തങ്ങളുടെ വ്യോമപാത തുറന്നുകൊടുക്കുകയും അമേരിക്കയുടെ മധ്യസ്ഥതയിൽ നയതന്ത്ര ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നതിന്റെ വക്കിലെത്തുകയും ചെയ്തിരുന്നു. എന്നാൽ ഗസ്സ വംശഹത്യ ഈ നീക്കങ്ങളെ പൂർണ്ണമായും അട്ടിമറിച്ചു. ഒരു സ്വതന്ത്ര ഫലസ്തീൻ രാഷ്ട്രം രൂപീകരിക്കാമെന്ന വ്യക്തമായ ഉറപ്പ് ഇസ്രായേൽ നൽകിയാൽ മാത്രമേ നയതന്ത്ര ബന്ധം സാധ്യമാകൂ എന്ന സൗദിയുടെ കർശന നിലപാട് നിലവിൽ അമേരിക്കയ്ക്കും ഇസ്രായേലിനും വലിയൊരു പ്രതിസന്ധിയായി മാറിയിരിക്കുകയാണ്.

പശ്ചിമേഷ്യയിലെ മാറുന്ന ഭൗമരാഷ്ട്രീയ യാഥാർഥ്യങ്ങൾ

ഇസ്രായേൽ പ്രധാനമന്ത്രി ബെഞ്ചമിൻ നെതന്യാഹു ഇറാനെതിരെ ഒരു ‘അബ്രഹാം സഖ്യം’ (Abraham Alliance) രൂപീകരിക്കാൻ ആഹ്വാനം ചെയ്തിരുന്നു. ഗസ്സ വംശഹത്യയുടെ ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ ഇസ്രായേലിന് നേരെ ഇറാൻ നടത്തിയ വ്യോമാക്രമണങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കാൻ ജോർദാൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ള ചില അറബ് രാജ്യങ്ങൾ സഹായിച്ചത് ഈ സഖ്യത്തിൻ്റെ പ്രായോഗിക സാധ്യതകൾ വർധിപ്പിച്ചിരുന്നു. അമേരിക്കയുടെ കുടക്കീഴിൽ ഇറാനെതിരെ അറബ്-ഇസ്രായേൽ രാജ്യങ്ങൾ ഒത്തുചേരുന്നു എന്നതായിരുന്നു ഇതിൻ്റെ അടിസ്ഥാന ശില. എങ്കിലും, ഇറാനെ പൊതുശത്രുവായി കാണുന്ന ഈ ഭൗമരാഷ്ട്രീയ സമവാക്യം വേഗത്തിൽ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. 2023ൽ ചൈനയുടെ വിജയകരമായ മധ്യസ്ഥതയിൽ സൗദി അറേബ്യയും ഇറാനും തമ്മിൽ നയതന്ത്ര ബന്ധം പുനരാരംഭിച്ചതോടെ, അമേരിക്കയുടെ സുരക്ഷാ കുടക്കീഴിൽ ഇസ്രായേലുമായി സഖ്യം ചേരേണ്ടതിൻ്റെ അനിവാര്യത അറബ് രാജ്യങ്ങൾക്ക് വലിയ തോതിൽ കുറഞ്ഞു. ഇതിനുപുറമെ, ഗസ്സയിൽ ഹമാസിനും ലബനാനിൽ ഹിസ്ബുല്ലയ്ക്കും എതിരെയുണ്ടായ കനത്ത തിരിച്ചടികളും, സിറിയയിൽ ബശ്ശാർ അൽ-അസദിൻ്റെ ഭരണം അപ്രതീക്ഷിതമായി തകർന്നതും പശ്ചിമേഷ്യയിലെ ഇറാൻ്റെ സ്വാധീന മേഖലകളിൽ (Axis of Resistance) വലിയ വിള്ളൽ വീഴ്ത്തി.

‘മവാഡ’ (Mwada): ഇറാൻ്റെ ബദൽ നയതന്ത്രം

അബ്രഹാം ഉടമ്പടി സൃഷ്ടിച്ച വെല്ലുവിളികളെ നേരിടാൻ ഇറാൻ്റെ മുൻ വിദേശകാര്യ മന്ത്രി മുഹമ്മദ് ജവാദ് സരീഫ് അവതരിപ്പിച്ച ‘മവാഡ’ (Mwada – Muslim West Asian Dialogue Association) എന്ന ആശയം അബ്രഹാം ഉടമ്പടിക്ക് തികച്ചും വിപരീതമായ ഒരു ബദലായി കാണാവുന്നതാണ്. അറബിയിൽ ‘സൗഹാർദ്ദം’ (Amity) എന്നർത്ഥം വരുന്ന മവാഡയിലൂടെ സുന്നി, ഷിയാ വ്യത്യാസമില്ലാതെ പശ്ചിമേഷ്യയിലെ എല്ലാ മുസ്ലീം രാജ്യങ്ങളെയും ഉൾപ്പെടുത്തി പ്രാദേശിക സുരക്ഷയും സാമ്പത്തിക പുരോഗതിയും ഉറപ്പാക്കുക എന്നതാണ് ഇറാൻ്റെ ലക്ഷ്യം. ശത്രുതയ്ക്ക് പകരം സൗഹാർദ്ദം എന്നതാണ് ഇതിൻ്റെ അടിസ്ഥാന തത്വം. ഇറാൻ്റെ ചരിത്രപരമായ ശത്രുവായ തുർക്കിയെപ്പോലും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, മതപരവും രാഷ്ട്രീയവുമായ കാരണങ്ങളാൽ ഇസ്രായേലിനെ ഈ സഖ്യത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും ഒഴിവാക്കിയിരിക്കുന്നു എന്നത് അബ്രഹാം മോഡലിൽ നിന്നുള്ള വ്യക്തമായ വ്യതിയാനമാണ്.

ഈ വ്യത്യസ്ത സമീപനങ്ങളെ യോജിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരേയൊരു മാർഗ്ഗം അമേരിക്കയും ഇറാനും തമ്മിലുള്ള ഒരു സമഗ്രമായ പുതിയ ആണവ-സുരക്ഷാ കരാറായിരുന്നു. എന്നാൽ 2026 ഫെബ്രുവരിയിൽ അമേരിക്കയും ഇസ്രയേലും ചേർന്ന് ഇറാനെ ആക്രമിച്ചതോടെ എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും തകിടം മറിഞ്ഞു. അമേരിക്കൻ- ഇസ്രായേൽ സംയുക്ത ആക്രമണത്തിന് പകരമായി ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളിലുള്ള അമേരിക്കൻ കേന്ദ്രങ്ങളെ ഇറാൻ ആക്രമിച്ചു. ഇത് അതുവരെയുണ്ടായിരുന്ന എല്ലാ ചർച്ചകളെയും നേരിട്ട് ബാധിച്ചു. 2020ൽ അബ്രഹാം ഉടമ്പടി ഒപ്പുവെച്ചപ്പോൾ ഉണ്ടായിരുന്ന ആവേശവും ഭൗമരാഷ്ട്രീയ ആക്കവും ഇപ്പോൾ പൂർണ്ണമായും നഷ്ടപ്പെട്ട അവസ്ഥയിലാണ്.

തുർക്കിയുടെ തന്ത്രപരമായ ഇടപെടലും ഡെവലപ്മെൻ്റ്  റോഡ് പദ്ധതിയും

പശ്ചിമേഷ്യൻ സുരക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏത് ചർച്ചയിലും ഒഴിവാക്കാനാവാത്ത അതിശക്തമായ ഒരു പ്രാദേശിക ശക്തിയാണ് നാറ്റോ (NATO) അംഗമായ തുർക്കി. ഇസ്രായേലുമായി ദശാബ്ദങ്ങൾ നീണ്ട വ്യാപാര-സൈനിക ബന്ധങ്ങളുണ്ടായിരുന്ന തുർക്കി, ഗസ്സയിലെ വംശഹത്യായുദ്ധം രൂക്ഷമായതോടെ 2024 മെയ് മാസത്തിൽ ഇസ്രായേലുമായുള്ള എല്ലാ വ്യാപാര ബന്ധങ്ങളും പൂർണ്ണമായും നിർത്തിവെച്ചു. പ്രസിഡൻ്റ് റജബ് ത്വയ്യിബ് ഉർദുഗാൻ സ്വീകരിച്ച നിലപാട്, ആഗോള ഇസ്‌ലാമിക സമൂഹത്തിൽ തുർക്കിയുടെ സ്വാധീനം (Soft power) വലിയ തോതിൽ വർധിപ്പിക്കാൻ സഹായിച്ചു. 2010-11ലെ അറബ് വസന്തത്തിന് ശേഷം ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളുമായി നിലനിന്നിരുന്ന വലിയ ശത്രുത അവസാനിപ്പിച്ച്, ദശാബ്ദത്തിന് ശേഷം സൗദി അറേബ്യ, യുഎഇ എന്നീ രാജ്യങ്ങളുമായി നയതന്ത്ര ബന്ധം വീണ്ടും മികച്ചതാക്കാനും തുർക്കിക്ക് കഴിഞ്ഞു.

ഗസ്സ വംശഹത്യയുടെ പേരിൽ വഷളായ ഇസ്രായേലുമായുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ സാഹചര്യത്തിൽ, ഏഷ്യയെ യൂറോപ്പുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പുതിയൊരു ഭൗമസാമ്പത്തിക പാത തുർക്കിയുടെയും ഇറാഖിൻ്റെയും നേതൃത്വത്തിൽ മുന്നോട്ടുവെക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. അതാണ് ‘ഡെവലപ്മെൻ്റ് റോഡ് പ്രൊജക്റ്റ്’. ഇറാഖിലെ അൽ-ഫാവോ (Al-Fao) തുറമുഖം മുതൽ തുർക്കി അതിർത്തിയിലെ ഫൈഷ് ഖാബൂർ (Faysh Khabur) വരെ നീളുന്ന 1,275 കിലോമീറ്റർ ദൈർഘ്യമുള്ള റെയിൽ-റോഡ് ഇടനാഴിയാണിത്. ഏകദേശം 17 മുതൽ 20 ബില്യൺ ഡോളർ വരെ ചെലവ് പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന ഈ വമ്പൻ പദ്ധതിക്ക് ഖത്തർ, യുഎഇ എന്നീ രാജ്യങ്ങൾ വലിയ സാമ്പത്തിക നിക്ഷേപം നടത്താൻ തയ്യാറായിട്ടുണ്ട്.

2024 ഏപ്രിലിൽ തുർക്കി പ്രസിഡൻ്റ് ഉർദുഗാൻ്റെ ഇറാഖ് സന്ദർശന വേളയിലാണ് ഇതുസംബന്ധിച്ച സുപ്രധാന ധാരണാപത്രം ഒപ്പുവെക്കപ്പെട്ടത്. ഷാങ്ഹായിൽ നിന്ന് റോയിട്ടർഡാമിലേക്കുള്ള ചരക്കുകൂലി സമയത്തിൽ 15 ദിവസത്തെ ലാഭം ഉണ്ടാക്കാൻ ഈ പാത സഹായിക്കും. കേവലം എണ്ണവരുമാനത്തെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്ന ഇറാഖിൻ്റെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ വൈവിധ്യവൽക്കരിക്കാൻ പ്രധാനമന്ത്രി മുഹമ്മദ് ഷിയാ അൽ-സുഡാനി ഈ പദ്ധതിയെ വലിയ പ്രതീക്ഷയോടെയാണ് കാണുന്നത്. സിറിയയെക്കൂടി ഭാവിയിൽ ഈ പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമാക്കാം എന്ന് തുർക്കി വിദേശകാര്യ മന്ത്രി ഹകൻ ഫിദാൻ സൂചിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഈ പദ്ധതിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ഭൗമരാഷ്ട്രീയ പ്രാധാന്യം എന്തെന്നാൽ, അമേരിക്കയുടെയും ഇന്ത്യയുടെയും പിന്തുണയോടെ ഇസ്രായേൽ വഴി യൂറോപ്പിലേക്ക് കടന്നുപോകാൻ ലക്ഷ്യമിട്ടിരുന്ന ‘ഇന്ത്യ-മിഡിൽ ഈസ്റ്റ്-യൂറോപ്പ് ഇക്കണോമിക് കോറിഡോറിന്’ (IMEC) പകരമുള്ള ശക്തമായൊരു ബദലായാണ് തുർക്കിയും ഇറാഖും ഇതിനെ അവതരിപ്പിക്കുന്നത് എന്നതാണ്. സിറിയയിൽ ബശ്ശാർ അൽ-അസദിൻ്റെ പതനവും തുർക്കി പിന്തുണയുള്ള വിമതരുടെ മുന്നേറ്റവും, ഈ മേഖലയുടെ ഭൗമസാമ്പത്തിക ഭാവി നിർണ്ണയിക്കുന്നതിൽ തുർക്കിക്ക് വലിയ മുൻതൂക്കം നൽകുന്നു.

ബഹുധ്രുവ ലോകവും ഭൗമസാമ്പത്തിക മാറ്റങ്ങളും (Multipolarity and Geoeconomics)

ഒരു കാലത്ത് സോവിയറ്റ് യൂണിയൻ്റെ പതനത്തിന് ശേഷം അമേരിക്കയുടെ പൂർണ്ണ ആധിപത്യത്തിലായിരുന്ന ലോകം (Unipolar world) ഇന്ന് അതിവേഗം ഒരു ബഹുധ്രുവ ലോകമായി (Multipolar world) മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. അമേരിക്കയും ചൈനയും തമ്മിലുള്ള സാമ്പത്തികവും സൈനികവുമായ ഭൗമരാഷ്ട്രീയ മത്സരം ഇതിന് വേഗത കൂട്ടിയിരിക്കുന്നു. ഇതിൻ്റെ ഫലമായി ജി-7 (G7) രാജ്യങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന പരമ്പരാഗത പാശ്ചാത്യ ചേരിക്ക് ബദലായി പുതിയ സാമ്പത്തിക-രാഷ്ട്രീയ കൂട്ടായ്മകൾ രൂപംകൊള്ളുന്നു. പശ്ചിമേഷ്യൻ രാജ്യങ്ങൾ തങ്ങളുടെ സാമ്പത്തികവും തന്ത്രപരവുമായ ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കായി ഈ ബഹുധ്രുവീയതയുടെ (Multipolarity) ഭാഗമായിക്കഴിഞ്ഞു. ബ്രസീൽ, റഷ്യ, ഇന്ത്യ, ചൈന, ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക എന്നീ രാജ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം ഈജിപ്ത്, യുഎഇ, ഇറാൻ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളെക്കൂടി ഉൾപ്പെടുത്തി വിപുലീകരിച്ച ‘ബ്രിക്സ് പ്ലസ്’ (BRICS+) ഇതിനൊരു മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. അതുപോലെ, റഷ്യ, ഇറാൻ, ഇറാഖ് തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങൾക്കൊപ്പം എല്ലാ ജിസിസി രാജ്യങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്ന ഒപെക് പ്ലസ് (OPEC+) കൂട്ടായ്മയും ആഗോള ഊർജ വിപണിയിൽ വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു. ഈ മാറ്റങ്ങൾ അമേരിക്കയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള അബ്രഹാം ഉടമ്പടി പോലുള്ള പാശ്ചാത്യ-സ്പോൺസേർഡ് ചട്ടക്കൂടുകളിൽ ചേരാനുള്ള താല്പര്യം പശ്ചിമേഷ്യൻ രാജ്യങ്ങളിൽ കുറയ്ക്കുന്നു.

ഡീ-ഡോളറൈസേഷനും സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയുടെ മാറ്റവും

പാശ്ചാത്യ രാജ്യങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ആഗോള സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് പകരമായി പുതിയ സാമ്പത്തിക സംവിധാനങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ ബ്രിക്സ് പ്ലസ് രാജ്യങ്ങൾ ശ്രമിക്കുന്നുണ്ട്. റഷ്യയുടെയും ചൈനയുടെയും നേതൃത്വത്തിലാണ് ഈ നീക്കങ്ങൾ പ്രധാനമായും നടക്കുന്നത്. യുക്രൈൻ യുദ്ധത്തിൻ്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ അമേരിക്ക ഡോളറിനെ ഒരു സാമ്പത്തിക ആയുധമായി ഉപയോഗിച്ചതാണ് ലോകരാജ്യങ്ങളെ ഇതിന് പ്രേരിപ്പിച്ചത്. ഡോളറിൻ്റെ മേധാവിത്വം ഒഴിവാക്കാൻ ക്രൂഡ് ഓയിൽ ഇടപാടുകൾക്ക് ചൈനീസ് കറൻസിയായ ‘യുവാൻ’ ഉപയോഗിക്കാൻ ചൈന വലിയ തോതിൽ പ്രോത്സാഹനം നൽകുന്നുണ്ട്. 2018ൽ ഷാങ്ഹായ് ഫ്യൂച്ചേഴ്സ് എക്സ്ചേഞ്ച് ആരംഭിച്ചതോടെ എണ്ണവ്യാപാരത്തിലെ പെട്രോ-യുവാൻ (Petro-yuan) എന്ന ആശയം യാഥാർത്ഥ്യമായി മാറി. സൗദി അറേബ്യ അമേരിക്കയുമായുള്ള ദശാബ്ദങ്ങൾ പഴക്കമുള്ള പെട്രോ-ഡോളർ (Petro-dollar) കരാർ പുതുക്കാൻ വിസമ്മതിച്ചു എന്ന വാർത്തകളും ഈ ഡീ-ഡോളറൈസേഷൻ പ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമായി കാണണം

സൗദി അറേബ്യ, യുഎഇ തുടങ്ങിയ വലിയ എണ്ണ ഉൽപ്പാദക രാജ്യങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, ഡോളറിനെതിരെയുള്ള ഈ നീക്കം തങ്ങളുടെ വിദേശ നാണയ ശേഖരം വെറുതെ അമേരിക്കൻ ട്രഷറികളിൽ നിക്ഷേപിക്കാതെ വൈവിധ്യവൽക്കരിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ലഭിക്കുന്ന പെട്രോ-യുവാൻ ആസ്തികൾ ചൈനയുടെ ‘ബെൽറ്റ് ആൻഡ് റോഡ്’ അടിസ്ഥാന സൗകര്യ വികസന പദ്ധതികളിലും ബ്രിക്സ് രാജ്യങ്ങളുമായുള്ള വ്യാപാരത്തിലും നിക്ഷേപിക്കാൻ അവർക്ക് സാധിക്കുന്നു. അതിർത്തി കടന്നുള്ള പണമിടപാടുകൾ എളുപ്പമാക്കുന്ന ഡിജിറ്റൽ കറൻസികളുടെ വളർച്ചയും ഡീ-ഡോളറൈസേഷന് ആക്കം കൂട്ടിയിട്ടുണ്ട്. യുഎഇ ഇതിനകം തന്നെ mBridge, AED കോയിൻ തുടങ്ങിയ അതിനൂതന സർക്കാർ സ്പോൺസേർഡ് ഡിജിറ്റൽ കറൻസി പദ്ധതികൾ പരീക്ഷിച്ചുകഴിഞ്ഞു.

ഹരിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും ഡിജിറ്റൽ പരിവർത്തനവും

ആഗോള ഊർജ പരിവർത്തനവും വ്യവസായ മേഖലയിലെ കാർബൺ പുറന്തള്ളൽ കുറയ്ക്കുന്ന പ്രക്രിയയും (Decarbonization) പശ്ചിമേഷ്യയുടെ ഭൗമസാമ്പത്തിക രംഗത്ത് വലിയ മാറ്റങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നുണ്ട്. സൗരോർജ പാനലുകൾ, ഇലക്ട്രിക് വാഹനങ്ങൾ, ബാറ്ററികൾ തുടങ്ങിയ ‘ഹരിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ’യുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിർമാണ ശൃംഖലകളിൽ ചൈന ഏകദേശം പൂർണ്ണ ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചുകഴിഞ്ഞു. ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുക്കുന്ന വലിയ കാർബൺ രഹിത പദ്ധതികൾക്ക് സാമ്പത്തിക സഹായം നൽകാനും, ആവശ്യമായ നൂതന സാങ്കേതികവിദ്യ കൈമാറാനും ചൈനീസ് സർക്കാർ പിന്തുണയുള്ള കമ്പനികൾ വലിയ സന്നദ്ധത പ്രകടിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതേസമയം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിൽ അമേരിക്കൻ ഭരണകൂടങ്ങളുടെ നയം നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത് പശ്ചിമേഷ്യൻ രാജ്യങ്ങളിൽ ആശങ്കയുണ്ടാക്കുന്നു. ജോ ബൈഡൻ ഭരണകൂടത്തിൻ്റെ ഹരിത നയങ്ങളിൽ നിന്ന് ഡൊണാൾഡ് ട്രംപ് പൂർണ്ണമായും പിന്മാറിയത് ഇതിനൊരു ഉദാഹരണമാണ്.

ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയിലും ചൈനയുടെ സ്വാധീനം ആഗോളതലത്തിൽ വളരുകയാണ്. വാവേ (Huawei), ടെൻസെൻ്റ് (Tencent), അലിബാബ (Alibaba), ബൈറ്റ്ഡാൻസ് (ByteDance) തുടങ്ങിയ അതികായന്മാരായ ചൈനീസ് കമ്പനികൾ ക്ലൗഡ് കമ്പ്യൂട്ടിംഗ്, ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇൻ്റലിജൻസ്, സിലിക്കൺ അർധചാലകങ്ങൾ (Semiconductors), റോബോട്ടിക്സ് തുടങ്ങിയ നിർണ്ണായക മേഖലകളിൽ പാശ്ചാത്യ രാജ്യങ്ങൾക്ക് ശക്തമായ ബദലും വെല്ലുവിളിയും ഉയർത്തുന്നു. പശ്ചിമേഷ്യൻ രാജ്യങ്ങൾ തങ്ങളുടെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ എണ്ണയിൽ നിന്നും മാറ്റി പൂർണ്ണമായും ഡിജിറ്റലായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന ഈ സമയത്ത്, ‘ഡിജിറ്റൽ സിൽക്ക് റോഡ്’ (Digital Silk Road) എന്ന ബൃഹത്തായ പദ്ധതിയിലൂടെ ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യ കൈമാറാൻ ബെയ്ജിംഗ് അതീവ ശ്രദ്ധ ചെലുത്തുന്നുണ്ട്. പ്രാദേശിക സർക്കാരുകളുമായും സോവറിൻ വെൽത്ത് ഫണ്ടുകളുമായും സഹകരിച്ചാണ് അവർ ഈ സാങ്കേതികവിദ്യാ വിനിമയം നടത്തുന്നത്. മറുഭാഗത്ത്, സാങ്കേതിക രംഗത്ത് ഇസ്രായേലുമായി ചൈനയ്ക്കുണ്ടായിരുന്ന മികച്ച ബന്ധം ഗസ്സ വംശഹത്യായുദ്ധത്തോടെ ഇല്ലാതായി. യുദ്ധത്തിൽ ഇസ്രായേലിൻ്റെ സൈനിക നടപടികളെ ചൈന അതിരൂക്ഷമായി വിമർശിച്ചതിനൊപ്പം, അമേരിക്കയിലെ സിലിക്കൺ വാലിയുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധമുള്ള ഇസ്രായേലിൻ്റെ തദ്ദേശീയ ടെക് വ്യവസായത്തിൽ നിന്ന് ചൈനീസ് നിക്ഷേപകരെ അകറ്റി നിർത്താൻ അമേരിക്ക വലിയ രാഷ്ട്രീയ സമ്മർദ്ദവും ചെലുത്തുന്നുണ്ട്.

ഗസ്സയുടെ പുനർനിർമ്മാണവും ഫലസ്തീൻ രാഷ്ട്ര രൂപീകരണവും

അബ്രഹാം ഉടമ്പടി കൂടുതൽ അറബ് രാജ്യങ്ങളിലേക്ക്, പ്രത്യേകിച്ച് ഇസ്‌ലാമിക ലോകത്തിൻ്റെ നേതൃസ്ഥാനത്തുള്ള സൗദി അറേബ്യയിലേക്ക് വ്യാപിപ്പിക്കുക എന്നത് വീണ്ടും അമേരിക്കൻ പ്രസിഡൻ്റായി അധികാരത്തിലെത്തിയ ഡൊണാൾഡ് ട്രംപിൻ്റെ പ്രധാന വിദേശകാര്യ അജണ്ടയാണ്. എന്നാൽ ഉടമ്പടിയുടെ തുടക്കത്തിൽ കുഷ്നർ വാഗ്ദാനം ചെയ്തിരുന്ന ‘സാമ്പത്തിക സമൃദ്ധി’ (Economic prosperity) എന്ന ആശയം ഇപ്പോഴും ജനങ്ങൾക്ക് അനുഭവവേദ്യമാകുന്ന രീതിയിൽ പൂർണ്ണമായി തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ഗസ്സയുടെ അതിഭീമമായ പുനർനിർമ്മാണവും, യുദ്ധത്തിൽ തകർന്നടിഞ്ഞ സിറിയ, ലബനൻ, ലിബിയ, യമൻ എന്നീ അറബ് രാജ്യങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക വീണ്ടെടുപ്പും അബ്രഹാം ഉടമ്പടിയുടെ പ്രായോഗികതയെ നിരന്തരം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഗസ്സയെ ഭാവിയിൽ എങ്ങനെ പുനർനിർമ്മിക്കുകയും ആർക്കൊക്കെ അവിടെ ഭരണച്ചുമതല നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നത് അബ്രഹാം ഉടമ്പടിയുടെ ഭാവി നിർണ്ണയിക്കുന്ന ഒരു നിർണ്ണായക സൂചകമായി മാറും.

2025 മാർച്ച് മാസത്തിൽ അറബ് ലീഗ് ഔദ്യോഗികമായി അവതരിപ്പിച്ച ‘ഈജിപ്ഷ്യൻ പ്ലാൻ’ അടിസ്ഥാനമാക്കി അറബ് രാജ്യങ്ങളെയും മറ്റ് അന്താരാഷ്ട്ര സമൂഹത്തെയും പങ്കാളികളാക്കിക്കൊണ്ടുള്ള ഒരു ഏകോപിത പുനരധിവാസ പദ്ധതി ഗസ്സയിൽ നടപ്പിലാക്കാൻ സാധിച്ചാൽ, അത് പശ്ചിമേഷ്യയിലെ സമഗ്ര സമാധാനത്തിന് വഴിയൊരുക്കും. ഗസ്സയുടെ പുനർനിർമ്മാണത്തെ IMEC (ഇന്ത്യ-മിഡിൽ ഈസ്റ്റ്-യൂറോപ്പ് ഇക്കണോമിക് കോറിഡോർ), മെഡിറ്ററേനിയൻ തീരക്കടലിലെ പ്രകൃതിവാതക പര്യവേക്ഷണം, സമാന്തര ഊർജ പദ്ധതികൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ, അത് ഉടമ്പടിയിൽ ഒപ്പുവെച്ച രാജ്യങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള പരസ്പര വിശ്വാസവും സഹകരണവും വലിയ തോതിൽ വർധിപ്പിക്കും. സാങ്കേതികവിദ്യ, വാണിജ്യം, പുനരുപയോഗ ഊർജ്ജം (Renewable energy) എന്നിവയിലുള്ള സാമ്പത്തിക പങ്കാളിത്തങ്ങൾ വെറും ഔദ്യോഗിക തലത്തിൽ ഒതുങ്ങാതെ ബിസിനസ്സ് സമൂഹവും പൗരസമൂഹങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സമ്പർക്കം വർദ്ധിപ്പിക്കാൻ സഹായിച്ചേക്കാം. എങ്കിലും, ഹമാസിനെ ഗസ്സയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കി അറബ് രാജ്യങ്ങളെ ഗസ്സയുടെ ഭരണം ഏൽപ്പിക്കാനുള്ള അമേരിക്കൻ-ഇസ്രായേൽ ശ്രമങ്ങൾ എത്രത്തോളം പ്രായോഗികമാകും എന്നത് കണ്ടറിയേണ്ടതുണ്ട്.

ഭൗമരാഷ്ട്രീയ പിരിമുറുക്കങ്ങളെയും ചരിത്രപരമായ ശത്രുതകളെയും കേവലം സാമ്പത്തിക നേട്ടങ്ങളും വാണിജ്യ പ്രലോഭനങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് മറികടക്കാം എന്ന ഭൗമസാമ്പത്തിക ആശയത്തിലാണ് 2020ൽ അബ്രഹാം ഉടമ്പടി പിറവിയെടുത്തത്. എന്നാൽ 2023 ഒക്ടോബറിന് ശേഷം ഗസ്സയിലുണ്ടായ വിനാശകരമായ വംശഹത്യ ഈ ആശയത്തിൻ്റെ പരിമിതികൾ വളരെ വ്യക്തമായി ലോകത്തിന് കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളും ഇസ്രായേലും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പല പ്രതിസന്ധികളെയും അതിജീവിച്ചു തുടരുന്നുണ്ടെങ്കിലും, താഴെത്തട്ടിലുള്ള ജനകീയ പിന്തുണയുടെ അഭാവം ഈ ഉടമ്പടിയെ എക്കാലത്തും ദുർബലമാക്കുന്നുണ്ട്. പശ്ചിമേഷ്യയിൽ കാലാകാലങ്ങളായി നിലനിന്നിരുന്ന അമേരിക്കയുടെ സുരക്ഷാ സ്വാധീനം കുറയുകയും, മറുഭാഗത്ത് ചൈനയുടെ സാമ്പത്തിക-നയതന്ത്ര ഇടപെടലുകൾ വർദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പുതിയ ബഹുധ്രുവ ലോകക്രമത്തിൽ, കേവലം സുരക്ഷാ സഖ്യങ്ങൾ കൊണ്ടോ ആയുധ വിൽപ്പന കൊണ്ടോ മാത്രം സമാധാനം കൊണ്ടുവരാൻ സാധിക്കില്ല എന്ന് ഇതിൽ നിന്നും വ്യക്തമാണ്.

ഏറ്റവും പ്രധാനമായി, ഒരു സ്വതന്ത്ര പരമാധികാര ഫലസ്തീൻ രാഷ്ട്രം രൂപീകരിക്കാനുള്ള വ്യക്തവും സത്യസന്ധവുമായ പ്രതിബദ്ധത ഇസ്രായേൽ കാണിക്കാതെ, സാമ്പത്തിക നേട്ടങ്ങൾ മാത്രം ഉയർത്തിക്കാട്ടി താഴെത്തട്ടിൽ നിന്നുള്ള നയതന്ത്ര ബന്ധം അറബ് സമൂഹവുമായി സാധ്യമാക്കുക എന്നത് ഒരിക്കലും പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയാത്തതും നിരന്തരം പരാജയപ്പെടുന്നതുമായ ഒരു അധ്വാനമായി (Sisyphean task) എന്നും തുടരും. ഫലസ്തീൻ ജനതയുടെ അടിസ്ഥാന അവകാശങ്ങളെ പൂർണ്ണമായും അവഗണിച്ച് സാമ്പത്തിക സമൃദ്ധിക്ക് മാത്രം മുൻഗണന നൽകുന്ന നയം പശ്ചിമേഷ്യൻ ജനത ഒരിക്കലും അംഗീകരിക്കില്ല എന്നതാണ് ഗസ്സക്ക് ശേഷമുള്ള അബ്രഹാം ഉടമ്പടി ലോകത്തിന് നൽകുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പാഠം. ആത്യന്തികമായി, പശ്ചിമേഷ്യയുടെ ഭൗമസാമ്പത്തിക ഭാവിയും സ്ഥിരതയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നത് എല്ലാവർക്കും സ്വീകാര്യമായതും നീതിപൂർവ്വകവുമായ ഒരു രാഷ്ട്രീയ പരിഹാരത്തിൽ മാത്രമാണ്